هۆنەرمەندێ نەمر (عیدۆیێ كوتی)
حەیدەر عەربو یوسفانی
دوركڤانێ داوت و دیلانێن قبلەت و شمالێ،بلبلێ شاخ و زنارا،دەنگێ چیایی،خۆشتڤیێ كەچ و خۆرتا،دانەرێ بەست و مقامێ شنگالێ،گولا گۆڤەند و دیلانان،كولیلكا بەر دەسمال و جەمدانیێن خۆرت و زەریا،دوورگڤان و سترانڤان و گالگلڤانێ ب دەنگێ خۆ یێ شرین ب گۆتنا مقام و دووركێن (بخوودا،شەملانێ،هارێ كنێ،نۆفا،غەیدا،منجێ،هەی پێدا و …هتد)،دوركێن وی هیێلما بایێ گایڤێ و خۆشیێ و شادیێ ژ كێدوكا قوبلەتێ دهنارتە كێدوكا شەمالا جوانا،ئیرۆ دێ بەحسێ هۆنەرمەندێ نەمر (عیدۆیێ كوتی) كەم،رەحمەتا خودێ لێ بت.
ناڤ و ناسناڤێ عیدۆیێ كوتی:
عیدۆیێ كوتی دیاب یێ بەرناس بوو ل ناڤ ژیانا هۆنەری دا ل چیایێ شنگالێ بـ عیدۆیێ كوتی، ل سالا 1910 ل گوندێ گابارا ل باشوورێ چیایێ شنگالێ چاڤێن خۆ ل دنیایێ ڤەكرینە و ژیان ژێرا گرنژیە،ل سالا 1925 ل وەختێ شەرێ داودێ دێود دگەل حكومەتا عێراقێ ل گوندێ زرافكێ ب (كوجر حمو) رە هەڤژینی پێكئینایە و هەڤژینا وی هەردەم پالدەر و پشتەڤانێ رەحمەتی بوو د گۆتنا مقام و دووركێن شنگالێ دا،و بتنێ كورەكی عیدۆیێ كتی هەبوو و دوو كەچ وی ژی هەبوون،ناڤێن وان (گەور و غەزال)بوون.
كورێ وی یێ ئَێكانە هێشتا عەمرێ خۆ نەخواری دچتە بەردلۆڤانیا یەزدانێ مەزن،دبێژن وەختێ كورێ وی چۆیە بەر رەحمەتێ،عیدۆیێ كوتی گۆشتێ خێرا وی هور دكر،هەر كێرەكا ل گۆشت دابا،مالكەك (بەندەك) ژ دووركەكێ دگۆت،گوندیا و خەلكێ دگۆتنێ نەبێژە تە كوڕەك ب تنێ هەبوو، ئەو ژی مڕ، گۆت:ئەز نكارم دووركا نەبێژم،ب گۆتنا دووركان ئەز خۆ ژبیردكەم و كەلا دلێ من و لەشێ من ئارام دبت و ل هەر سێ رۆژێن خێڕا كورێ خۆ ژ بەدێلا هێسترا ببارینێ دوورك و مقام دگۆتن،تشتەكی سەرەنجراكێشە،رەحمەتی مرۆڤەكێ دل پاقژ و ڤەكری بوو، دلێ كەسی نەدهێلا و یێ دلۆڤان و زمان خۆش و هەست سڤك بوو.
كەنگێ عیدۆیێ كوتی دەست هاڤێتە كارێ هۆنەری:
ل گوندێ زرافكێ ل باشوورێ چیایێ شنگالێ،هێژ زوو دەست ب گۆتنا سترانێ كریە و ب تایبەت مقام دووركێن گۆڤەند و دیلانان ب دەڤۆكا شنگالی و ب سەدان مقام و دورك ڤەهووناینە و هەتا نهۆ ژی هۆنەرمەندێن شنگالێ ئەوان دوركا و مقاما زندی دكن،هەروەسا هۆنەرمەند (دەخیل ئۆسمان) چەند دورك ژ دووركێن عیدۆیێ كوتی كرینە كلیپ و گۆتینە.
ژیانا وی یا هۆنەری و سترانگۆتنێ:
د سەر ژیانا زەحمەت یا وی سەردەمی دا،بەردەوام مقام و دورك و بەسدێن شنگالی دگۆتن و هەتا داویا عەمرێ خۆ بەردەوام بوویە،هەردەم عیدۆیێ كوتی هێمایەكا فلكلۆرێ چیایێ شنگالی یێ رەسەن دهاتە بەر چاڤێ خەلكەكی و پشتی راكرنا گوندان ژ ئالیێ رژێما گۆڕ ب گۆڕ ڤە ل سالا 1975،عیدۆیێ كوتی دووركڤان بوو و ب دەهان دۆركێن دیلانا چێكربوون و ل خۆشی و شاهێن گوندێن چیایێ شنگالێ خورت و جهێلا و كەچان دوو رێز و سێ رێز ل بەر دەنگێ وی دیلان و گۆڤەند دگێران،ژ وان دۆركێت رەحمەتیێ عیدۆیێ كوتی دگۆتن (غیدا،پێدا،شەملانێ،علیكو دینو،ئۆصمانا .. و گەلەكین دن)،هەروەسا هەموو جۆرێن دووركان دگۆتن مینا دووركێن (داوەتا، دروونێ،بێدرا،شڤان و گاڤانا،نارینكێن بووكا…هتد)،رەحمەتیێ عیدۆیێ كوتی پشكداری د گەلەك داوەت و شەهیانێن چیایێ شنگالێ دا كریە ل قبلەت و شمالا جوانا، چ جاران دوورك ل سەر تەلەڤزیۆن و رادیۆیا نەگۆتبوون،لێ گەلەك ژ دووركێن وی هاتینە تۆماركرن وەكی بەری نهۆ مە گۆتی هندەك ژێ هاتینە كلیپ كرن،و ژبەر ئێك ژ دووركێن عیدۆیێ كوتی كو ب تام و ب لەڤزەت دگۆتن دووركا (هەی پێدا)،ئەڤە ژی هندەك مالكن ژ دووركا ناڤبری:
پێدا پێدا پێدا تەمێ منو پێدا
وێ تەمو منو پێدا
پێدا پێدا پێدا،تەمو لاوو پێدا
مەچە زاخۆكێ نەیار ل رێدا
مەچە وێرانێ نەیار ل رێدا
شیر و مەرتال وێ ب تاقێت قەسرێ دا
هندەك بوویەرێن د ژیانا رەحمەتیێ عیدۆیێ كوتی دا:
رەحمەتی ژی وەك پرانیا خەلكێ سەردەمێ خۆ بەلنگازی ونەخۆشییا ژیانێ دیتی یە،گۆت رۆژەكێ مختارێ گوندێ وان (زرافكێ)،كەچ و ژنێن گوند د برنە لقاتێ،وێ رۆژێ هەڤژینا وی كۆچەر ژی برن،هەكە عیدۆیێ كوتی هاتە مال و بهیست كۆچەر ژی برینە لقاتێ،رەحمەتی رابوو دووركەكا دیلانێ ژ وێ چەندێ چێكر و دگۆت:( كۆچەر برنە لقاتێ و مالا عیدۆ برنە میراتێ)، و مەزنێ گوندی حسا دووركا عیدۆیێ كوتی كر و گۆت:كۆچەرێ خۆشكا من هەرە مال عیدۆ وی هێتكێ مە بە،كۆچەر ڤەگەریا مال و لقاتە مەزنێ گوند نەكر،ژبەر مەزنێ گوندی دترسا دووركەكێ ل سەر وی رە ژی چێكەت.
مرنا وی:
زێدەباری هەژاری و بەلنگازی و فەقیری و دەست كورتیێ،بەلێ مخابن دلێ وی ل سالا 1982 ژ لێدانێ دكەڤت و خاتر ژ دنیایا مە دخوازت و دچتە بەر دلۆڤانیا یەزدانێ مەزن و ل گۆرستانا مەزارگەهێ شێخ حەسەن ل گوندێ گابارا دئێتە بن ئاخكرن و ڤەشارتن،و ب مرنا عیدۆیێ كوتی حەژێكەرێن دەنگێ وی خەمگین و پەریشان و دل مەلوول دبن.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی