شۆرەشێن بارزان و پارتى ل سەد سالێن بۆرى دەستبەردارى ئاخا كوردستانێ نەبووينە ونابن
مههدى حهسهن موراد
(مەبەستا من ڤەگراندنا پێشمەرگەھييە بو كەركوك وشنگالێ و ناچەيێن ڤەقەتيايى برژديا پارتى و بارزانيە)،بدرێژاھيا دروستبوونا دەولەتا عێراقێ وھەتا ڤێ ساتە وەختى گەلێ عێراقێ ب ھەموو پێكھاتێن خۆ يێن ئايينى و نەتەوەيى ڤە ل ژێر دەستھەلاتێن عێراقێ دنالن ،ژبەركو رۆژا عێراق ھاتيە دروستكرن خەلكەكى بێگانە ئەڤ دەولەت دروستكرن بۆ بەرژەوەنديێن خۆ لەنگ ھاتە پێكئينان ، ئەڤجار ھندى حكومەت ھاتن كەسى ئەو جورئەت نەبوون راستيا بابەتێ عێراقێ بێژن كو ئەڤ پارچە عەردێ جيبولوتيكا كوردستانێ و ئەڤ مللەتێ كوردستانى نە عێراقينە ،ب زۆردارى ھاتينە تەپەسەركرن، بەلكى ب چاڤێن كۆرە درێژە ب سياسەتا شۆفينى دان بۆ تالانكرنا خێر و خێراتێن كوردستانێ ، گەلێ كورد ژى بێ دەنگ نە ڕاوستيا وبەرنگارى ستەما ھەموو حوكمڕانێن عێراقێ بوويە ،لێ تشتێ ناموو و سەرسۆرمان ھەر گاڤەكا ئەڤ حكومات تەنگاڤ دبوون و رەوشا وان بێ سەروبەر دبوون د گۆتن كورد برايێن مەنە و شريكێن دەولەتێ نە دھاتن دانوستاندن دكرن ، گاڤا قەيران دەرباس دبوو ھێرش دكرنە سەر كوردستانێ و گوند و باژارێن مە تالان وێران دكرن وكەس وكارێن مە دكوشتن و سێدارەدان ، ئەگەر ھەر كەسەكى ژ مە و تايبەت خويندەكارێ ھێژا بەرێ خۆ ب دەين ڤى سەد سالێ بۆرى كا چەند دەسھەلاتا دانپێدان ب دۆزا گەلێ مە ئينايە دەمێ عێراق وسەرانێن وێ تەنگاڤ دبن و چەند زوو لێڤەبووينە وھێز وفرۆكێن خۆ ل كوردا تاقيكرينە وجارەك دى ئێكى بۆ ئێكى شەر دژى كوردا كرينە ، ل دەسپێكا دروستبوونا دەولەتا عێراقێ بزاڤ و شۆرەشێن كوردى ھەبوون نەخاسمە بزاڤا شێخ عبدئەلسلام بارزانى و داخازيا رزگاركرنا ئاخا كوردستانێ و مافێن كوردا كريە ، ل سالا ١٩١٤ ھاتى سێدارەدان و خوراگريا بارزانييا لسەر رژديا دانپێدانا مافێن كوردا و شۆرهشا شێخ مەحمودێ حەفيد و بزاڤا شێخ ئەحمهدێ بارزانى بوون فشارەك ئێخستيه سەر عێراقێ و كۆمەلا گەلان ھەول دان ل عێراقێ كورد بێ بارنەبن وھاتنا كوردا ژى دگەل عێراقێ ب مەرج ھاتبوون ،دناڤەرۆكا پەيمانا سيڤەر ل سالا ١٩٢٠ ھاتيە دياركرن و سێ بەندێن ڤێ پەيمانێ مافى دەن گەلێ كوردستانێ سەربهخۆبن يان خۆ جوداكەن ژ عێراقێ ھەر گاڤەكا بڤێن، لێ پشتى عێراق تەنابى (٤) چار سال سەردا بۆرين ھەول دان دگەل كۆمەلا گەلان ئەڤێ رێككەفتنێ ژناڤ ببن و پەيمانا لۆزان ل سالا ١٩٢٣ھاتە ئيمزاكرن و ئەو بەندێن ئاماژە ب مافێن كوردا داين ھاتن ژناڤبرن ، مەلكێ ئێكێ ژى چوو پوتە ب دۆزا كوردا نەدا وعێراقەكا ئێكگرتى دا دياركرن وجارەكا دى شەر دەسپێكرن ،تايبەت پشتى پەيمانا لۆزان بزاڤا كوردى خورت بوو ل دەڤەرێ و ل سالا ١٩٣١ شۆرەشا ئێكێ يا بارزان دەست پێكر دژى حكومەتا عێراقێ و ئنگليز و توركيا و تا سالا ١٩٣٧ شۆرەشا دوويێ يا بارزان ب سەرۆكاتيا بارزانى يێ نەمر مەلا مستەفا ل سالا ١٩٤٣ دەستپێكر و بەرسنگێ لەشكەرێ حكومەتا عێراقێ گرتن تا سالا ١٩٤٥ و لدوڤدا مەلا مستەفا ب (٨٠٠) چەكدارا د ھاوارا شۆرەشا كوردێن رۆژھەلات چۆن بۆ پاراستنا كۆمارا كوردستانێ ول سالا ١٩٤٦ پارتى لسەر بناغێ شۆرەشێن كوردى و شۆرەشێن مالا بارزان و شۆرەشگێريا مللەتێ كورد ھاتە دامەزراندن بۆ رزگاركرنا كوردستانێ ژ دەستێ داگيركەرا ،ئەڤ پارت و بارزانيێ نەمر بو ھيڤى و ئۆمێدێن گەلێ كوردستانێ و دوژمن و داگيركەرا پشتى روخاندنا كۆمارا مەھاباد ھەولێن گرتنا بارزانى دان ژبەركو بارزانى بوو مەترسيەك لسەر ھەر چار دەولەتێن داگيركەر ئەو بوو دگەل ٨٠٠ پێشمەرگەھى ب رێكەفت بۆ ئێكەتيا سوڤيهتى و سەر سنورێ سێ دەولەتێن دوژمنا ئاڤا ئاراس دەرباس كر ، بۆ ماوێ ١١ سالا ل ئێكەتيا سوڤيهت مان و رۆلەكى بەرز يێ دبلوماسى و گەھاندنا دەنگێ گەلێ ستەم لێ كرى و دۆزا كوردى ب گەھينن جيھانێ،ل سالا ١٩٥٨ مەلك فێسهل يێ دووێ ھاتە ژناڤبرن دەولەت ژ پاشاتيێ بۆ كۆمارى ،پارتى و بارزانى ب ھەموو شيانێن خۆ پشتەڤانيا سەركەفتنا شۆرەشا عبد ئەلكريم قاسم كرن بۆ نەمانا سيستەمێ پاشاتيێ و زۆرداريێ ژلايێ دەسھەلاتا مەلكى ڤە ، بارزانى وچەكدارێن دگەل ھاتن بەغدا و جارەك دى ب ھەڤرا كاركرن بۆ دانا سيستەمەكى نوو يێ عێراقێ و ئاڤاكرنا دەولەتەكا سڤيل و ئازادى و بير و رايێن جودا ھەبن و كورد شريكێن عێراقێ بن و ھێدى شەر وكوشتار نەئێتە كرن ، لێ جيێ داخێ بوو ب ھەمان عەقليەتا مەلكى عبد ئەلكريم قاسم ژى بەس بەر لنگێن خۆ ديتن شەرێ كوردا كر چەند جەبلخانە خۆ يا لەشكەرى و تۆپ و تانگ و فرۆكا ھێرش كرە سەر كوردستانێ و شۆرەشا ئەيلولا مەزن دەست پێ كرە ڤە ل ١١/٩/١٩٦١ ب سەرۆكاتيا مەلا مستەفا بارزانى ، لێ قاسم ژى ب مرازا خۆ شاد نەبوو و بەعسيا ل سالا ١٩٦٣ ژ ناڤبر وھات كوشتن ، عبد ئەلسلام بوو سەرۆك ب ھەمان باوەرى دانوستاندن ل سالا ١٩٦٤ دگەل سەركردايەتيا شۆرەشا ئەيلولێ كرن ب سەرۆكاتيا بارزانى بۆ دان پێدانا مافێن كوردى ،ديسا پشتى عبد ئەلسلام ژى بوويە خودان ھێز و پەيوەنديێن وى لگەل ئەرهبا خوڕت بووين بێ منەت بوو و جارەكا دى شەر دەسپێكر و ھەموو سوپايێ عێراقێ ئينا سەر كوردستانێ بەلێ وى ژى چارەك نەكر و بێ مراز د فرۆكێ دا ھاتە سۆتن ، برايێ عبد ئەلسلام عبدئەلرەحمان عارف ل سالا ١٩٦٦ بوو سەرۆك وەزيرێن عێراقێ و ژبەر ئالۆزى و خرابيا عێراقێ داخازا دانوستاندنێ كر و ل ھەمان سال لێ نيازێن وى ژى گەلەك د خراب بوون ئەو بوو سالا ١٩٦٨ بەعسيا كودەتا لەشكەرى ل سەر عبد ئەلرەحمان كر و ئەحمهد حەسەن بەكر بوو سەرۆك وەزيرێن عێراقێ ، ئەوى ژى دەست ب شەرەكى دژوار و نيازێن خرابتر دژى كوردا و شۆرەشێ دەست پێ كر ، بەلێ ل بن دربێن پێشمەرگەھى و شۆرەشا ئەيلولێ حكومەتا بەكرى نەچار بوو دانوستاندنێ دگەل شۆرەشا ئەيلولێ بكن و دانپێدانێ ب مافێ كوردا بكن و ل سالا ١٩٧٠ رێككەفتنا بەيانا ١١ ئادارێ بێتە ئيمزاكرن ، چار سالا ڤێ رێككەفتنێ ژى ڤەكێشا و رژێما بەعس و حكومەتا بەغدا خۆ ب ھەموو شيانا ئامادە كر و ل رێككەفتنا دەولى يا بەيانا ١١ ئادارێ لێڤەبوون و جارەك دى شەرى دەست پێ كر و ژ نەچاريێن خۆ پەنا برنه بەر ئيرانێ و ئاخ و ئاڤا (شط العرب) دان ئيرانيا بۆ نەمانا شۆرەشا ئەيلولا مەزن و بارزانيێ نەمر ئەو بوو خيانەتا ل جزائر ل سالا ١٩٧٥ ھاتيە ئيمزاكرن دناڤ بەرا سهدام حسێن و شاھێ ئيرانێ مهحهمهد رزا بەھلەوى وسەرۆكێ جزائر ھاوارى بومدين بۆ ژناڤبرنا شۆرەشێ ، لئ گەلێ كورد ھەر د ھەمان سال دا درێژە ب شۆرەشئ دا و شۆرەشا گولانا پێشكەفتنخواز دەست پێ كر ل ٢٦/٥/١٩٧٦ ل پێناڤێ يان كوردستان يان نەمان و ژ نەچاريێن خۆ رژێما بەعس دەست ب ئەنفالا و كيميا بارانێ كر ھەر نكارى ئيرادا گەلێ كوردستانى ئەو بوو ل بەھارا سالا ١٩٩١ سەرھلدانا جەماوەرى دژى سياسەتا عەفلەقى و ئەمن وههوالگريا بەعسيا و لەشكەرێ زۆردار ل كوردستانێ وھەموو ھاتن ژناڤبرن و كەتن ديل دەستێ پێشمەرگەھى و ب بريارەكا بەرەى كوردستانى ب سەرۆكاتيا مەسعود بارزانى ئەو ھەموو لەشكەر و خۆفرۆش و چەتە ھاتن لێبۆرين و ئازادكرن ، لێ پشتى سەرھلدانا بەھارا سالا ١٩٩١ سهدام حسێن داخازا دانوستاندنا كر پشتى گەلێ كورد كيميا بارانكرى و ئەنفال بسەرێ كوردا ئيناين و ١٢ سالێن حوكمرانيا سهدام حسێن كو دئێتە ناسين ب دكتاتۆر وكەسەكى تاوانبار ديسا داخازا دانوستاندنێ كر و شاندێن كوردستانى چۆنه بەغدا بۆ وەرگرتنا مافێن گەلێ كوردستانى لێ پشتى سالەكا كێش و ڤەكێشێ دگەل بەعسيا و سهدام حسێن ژى شاندێ كوردى دەست خالى ھاتن ژبەركو ب تەمامى ئاخا كوردستانێ نەدا ، حكومەتا بەغدا بريارا ڤەكێشانا ئيدارا كوردستانێ كرن و ئابلۆقا ئابوورى بۆ ماوەيێ ١٠ سالا دانان سەر كوردستانێ ل داويێ ژ سهدام و سەرانێن عەفلەقى ب دەستێ ھەڤپەيمانا و پێشمەرگەھێ كوردستانێ ھاتن ژناڤبرن و ھاتن سێدارەدان و شەرمەزار بوون دەرھەقى سياسەتا شاش پەيرەوكرين دگەل گەلێ عێراقێ و كوردستانێ ، ل ٢٠٠٣ سهدام چوو بەعسى نەمان عێراق ئازاد بوو ، ئەڤ جار مالكى و عهبادى وسەدر و شيعە ھاتن ، گەلێ عێراقێ ب كورد وئەرهب ڤە وەسا ھزر دكرن ئێدى شەر و كوشتار نامينت ھندى ھند گەلێ عێراقێ زۆرى ژ دەستێ رژێمێن بەرى نھۆ ديتين نەخاسمە رژێما گۆربەگۆر يا بەعسيا و سىهدام حسێن ، عێراقەكا نوو ھاتە دروستكرن بناڤێ عێراقا ديموكرات يا فيدرالى و دەستورەكى ھەر دەمى ھاتە نڤيسين و ودەنگ لسەر ھاتە دان ،وچەند سالێن ئەولى ب ھەڤرا ب برايەتى ل ناڤا سازيێن دەولەتى كاركرن ، بەلێ ئەو شيعێن شريكێن خەم و دەرد و ئێش و ژانێن مە ھەڤ شريكێن خەباتا مە يا چەكدارى دژى ديكتاتوريەتا بەعسيا و سهدام حسێن و ھەموو ژيانا خۆ يا سياسى وەك ئۆپزسيۆم ل كوردستانێ ب رێڤەدبرن ، ب ھەمان ديتنا دكتاتۆريەتا سهدام حسێن و سەرانێن وى بەرێ خۆ دان كوردستانێ ، مالكى دگۆتنەكا خۆدا د بێژته فەرماندەيێن لەشكەرى سەبرێ ب كێشن ھەر گاڤەكا فرۆكێن f 16 گەھشتن عێراقێ ئەز دێ ھەقێ كوردا دەمێ و دێ وان ل چيايى سەكنينم ، ژبەر رهفتارێن مالكى و دژايەتيا كوردستانێ مالكى ژى ھاتە لادان و عهبادى ھات خرابتر ئەو بوو حەشدا شهعبى ھاتە دروستكرن و ھێرش كرە سەر كوردستانێ ب بههانهيا ئەنجام دانا ريفراندۆمێ ب ھاريكارى و پشتەڤانيا تاقمەكى ئێكەتى نشتمانى و پشتەڤانيا ئيرانێ كەركوك وناوچێن ڤەقەتيايى رادەستى حەشدا شهعبى و لەشكەرێ عێراقێ كرن وھەول دان كوردستانێ ھەموويێ داگيركن لێ پێشمەرگەھێن پارتى و بارزانى ل پردێ و سحێلا بەرسنگێ وان گرتن و ئيمپرازێن وان شكاندن و شكەستن و نكارى خۆ ل بەر دربێن پێشمەرگەھى بگرن ونەچاربوون داخازا دانوستاندنێێ بكن و ئاگربەست راگەھاند ، لێ مەبەستا من ل ڤێ گۆتنێ ھەموويێ و ئەڤ سەد سالێن خەبات و قوربانيێ بارزانيا وپارتى دەست بەردارى ئاخا كوردستانێ نەبوويە وھەر گاڤەكا رژێمێن دەسھەلات ل بەغدا ب ھێزكەتينه ھێرشكرينە سەر كوردستانێ و ھەر گاڤەكا رەوشا حكوماتێن عێراقێ لەھواز بوويە داخازا دانوستاندنێ و ھاريكاريێ ژ گەلێ كورد كرينە ، ئەڤا نھۆ ژى حكومەتا فيدرال داخازا پێشمەرگەھى دكت ڤەگرت كەركوك و ناوچێن ڤەقەتيايى ژبەر خرابيا رەوشا عێراقێ و نەسەقامگێريا كەركوك و شنگالێ و عێراقێ ب گشتى يە لەوا ئەم دبێژين دڤيا ھەر حكومەتەكا ل بەغدا پچەكێ ل ديرۆكا دروستبوونا عێراقێ ڤەگرێن و بزانن بۆچى وەسا بسەرێ عێراقێ دئێت و بۆچى ھند گەلێ كوردستانێ يێ دلسۆزێ عێراقێ يە و ھندە ئەرهب دبێ وەفانە.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی