عیدا مەلک زین
(سەفەرا قۆلا _ کێشانا قۆلا… سەفەرا ماستا …دروستکرنا زەیتا زەیتونا )
مەھدی حەسەن 
لالش پەرستگەھا پیرۆزا مە ئێزدیایە، ب لالشا نوورانی یە ناسیارە، کانیا سپی و زمزم و قوب ونیشان و ئاقدێن خاس و چاکێن مە لێ ھەنە ، رێ و رەسمێن گەلەک جەژنێن مە لێ د ئێنە گێران ، مینا جەژنێن : جەمایێ و چلێ ھاڤینێ و چلێ زڤستانێ و سەرسالی و ھتد.
ھەر سال ل رۆژا(١٨) ئادرا شەرقى ئانكو (٣١) ئادارا زاينى دبتە(جەژنا مەلك زين) وەکی ل ڤان سەبەقا دیادبت :.
ل هژدەيى ئادارێ
مەلك زين هاتە خوارێ
دەنگ كر ل بەهارێ
كەملى بنێ دارێ
خەملێ سەرێ دارێ.
کێشانا قولا و سەفەرا نان و ماستی و گڤاشتنا زەیتونا ل لالشێ د گرێدایی ڤێ چەژنێ نە ، ھەر دەمێ ئەڤ چەژن ھات ئەڤ رێ و رەسمێن سەفەرا ماستا و کێشانا قولا و دروستکرنا زەیتێ دەست پێ دکەن بەلێ دڤێت ئەڤ رێ و رەسم ل رۆژا چارشەمبوویێ و پێنچشەمبوویێ و ئینێی بێنە گێران، ھەگەر ھات و چارشەمبوو نەکەفتە پشتی (١٨)ی ئادارێ ژبەر کو ئالۆگور د رۆژێن سالێ دا دروست دبن ئەڤ رێ و رەسم دێ ھێنە باشئێخستن بۆ ئینیەکا دی و دێ ل رۆژ ا چارشەمبوویێ ھەتا ئێنیئ ئەڤ رێ و رەسم دێ ھێنە ئەنجامدان بۆ نمونە ل ئەڤ سال ١٨ی ئادارا شەرقی جەژنا مەلک زین د کەفتا رۆژا چارشەمبوویێ دێ رێ و رەسم ھێنە پاشئێخستن بۆ ئینیە بھێت .لەوا من ڤیا بەحسێ ھەر سێ رێ و رەسما بکەم بڤی رەنگێ لخارێ :
١- سەفەرا قۆلا – کێشانا قۆلا .
٢-رێ و رەسمێن سەفەرا ماستا.
٣- چێکرنا زەیتا زەیتوونا بۆ ھلکرنا چرا و فتیلا .
١- سەفەرا قۆلا -کێشانا قۆلا :
پشتی خلمەتکار ھەمی خرڤەدبن ل جەلسا بابا شێخ ئەڤێن ھاتینە خێرێ بۆ سەفەرا قۆلا ل لالشا نورانی ل ڤێ ھێڤاریێ ھەمی پێکڤە گەریانەکێ دناڤا گەلی د گەریێن و زیارەتی نیشان و مەزارگەھێن خاس و چاکا دبن و ڤەدگەرێنە جەلسا مەلک فەخردین و چەند رێ و رەسمێن ئولی د ھێنە گێران ب ڤێ ھەلکەفتێ ، دگەل ھندێ چەند ئامۆژگاری و ڕاسپاردە ژ لایێ بابە شێخ ڤە دئێنە گۆتن بۆ خلمەتکارا دا کەس چۆ زەرەر و زیانێ نەگەھیتە ژینگەھێ و خەملا دار و باری و ل دەمێ ھاتن و چونێ ھەمی گوھداریا قەول و دوعایا بکەن، و ل شەبەقێ رۆژا جارشەموویا ئێکێ پشتی ١٨ی ئادارا شەرقی دبتە رۆژا ئێکێ یا قۆل کێشانێ و بەیتا سبێ( بەیتا شێشمس) دھێتە گۆتن و ھەمی پێکڤە بەرف پڕا سەلاتێ ڤە دچن و فەقیر ل پێشیا ھەمیا و ب ئەشق و ھۆل ھۆل و گۆتنا قەول و دوعایە ھەتا د گەھن رەزێ زەیتونا و ل ڤی جھی بەلاڤ دبن و قۆلا خردکەن و دئینن بۆ ماوەیێ سێ رۆژا قۆلا د کێشن، ھەر سێ رۆژا شكەستى و خلمەتكار و ھەر كەسەكى بڤێت دچتە قۆلا دگەل وان بو ئينانا قۆلا ھەر بوزانين (٢)دوو رۆژا قۆلا بۆ مالا شيخادى دکێشن ل رۆژا چارشەمبوویێ و پێنچ شەمبوویێ و رۆژەکێ بۆ شێلانا شێشمس قۆلا د کێشن ئەوژی ل رۆژا ئینیێ، بەس دڤێت دارێن حەشك كرى و زێدە بينن نابيت دارێن كەسك بكەن وخەملا چياى تێك بدەت ژبەر كو ئينانا قۆلا خێرەكا مەزنە و ھەر كەسێ زيانێ ب گەھينت ژينگەھێ و دار وبارا گونەھا و خێرا وى دێ ب ھەدەر چت ، ئەڤجار دڤيا تەنھا دارێن ژناڤچۆيى بكەت وبينن بو مەتبەخا مالا شيخادى و ئەو سمات وخێر و خێراتێن د ھێنە دروستكرن ل لالش، ھەگەر تۆ بێژى بۆچى ل ڤان ھەر سێ رۆژا و دەمێ سالێ قۆلا دكێشن ، ئەوژى ژبەر كو ل ڤان ھەر سێ رۆژا دارەك نينە نە بژكڤت دا خودان خێر دارا ژێك جودا بكەن دارێن بژكڤى و حەشك. ھەر بۆزانین ھەر سێ رۆژێن كێشانا قۆلا بابێ گاڤان دێ سەرپرشتيا خلمەتكارا كەت و دێ چتە سەر جھەكى بلند و دێ بێژتە بابێ شيخ بابۆ چاخە بابێ شێخ دێ بێژتێ چاخە ، بابێ گاڤان دێ گازى كەت خوندكار كار بۆ مير حەج رابۆ ئەختيار كوچەك مەزن خودان ئۆجاغ خودان خێر وەرن دا بچينه خێرا شيخادى و دێ ب رێكەڤن ھەمى خلمەتكار بۆ چۆنا قۆلا، بابێ گاڤان دێ ل دوماھيكا ھەميا چت پشتى ھەر كەس بارەكى قۆلا خرڤەدكەن و د ھێن ل ھاتنێ ژی بابێ گاڤان سەرپرشتيا ڤان ھەميا دكەت و ب سێ دەنگا جارەكا دى گازى كەت بابێ گاڤان ھات بابێ گاڤان بابێ گاڤان ھات دا كەس ژ خلمەتكار نەمينت ل چياى و دێ بەرف مالا شيخادى ھێن ب قەول و قەسيدە دێ ئێنە دەرگەھێ مير و دەرگەھێ قاپيێ و گەھنا جھێ گزرێ قۆلا و ھەر كەس دێ بارێ خۆ دانێتە سەر قۆلا ل ڤێ دەر بابێ شێخ و فەقيرێ ب خەڕقە ومير حاج وپێشيمام و بابێ گاڤان و چڤاتا رۆحانى يا ل وێ دەرێ دەست ب گۆتنا قەولەكى دكەن و دوعايا بو وان خلمەتكارا دكەن د باوەريا مەدا ھەر سەر زەمانێ ئادەم و شيخادى ئەڤ قول كێشان ھەبيە ل لالشا نورانى ھەر کەسێ پشکدارێ ڤێ خلمەتێ بت ب مرازا خۆ شادبت .
٢- رێ و رەسمێن سەفەرا ماستا :
دگەل رێ و رەسمێن سەفەرا قۆلا سەفەرا ماستا ل ڤان ھەر سێ رۆژێن پشتی چەژنا مەلک زین ئەوژی دەست پێ دکەن و ھەر ژ کەڤن دا ملەتی دخاستن خێر و خلمەتا ب گەھینن مالا شیخادی و بەشەکی ژ وێ خێرێ ب گەھینن خلمەتکارێن قول کێشا و خلمەتکارێن زیتێ د گڤێشن، بەلێ ژبەر کو ل ڤی جەرخێ بوری و نھا ژی رێژەکا زۆر ژ خەلکێ پشکداری ڤان رێ و رەسما دبن و مالا فەقیری و بابا چاویش وەکو پێتڤی نەشێن پێشوازیا ھەمی گوندا ب کەن و پێڕا ناگەھن د ماوێ سێ رۆژا دا دەلیڤە داینە گوندێن ئێزدیان ھەر گوندەکی بڤێت ل ئێکی ئادارا رۆژھەلاتی و ھەتا دوماھیکا نیسانێ خێرا خو ب گەھینن دروستە لەوا دبینین ھەرۆژ گوندەک دوو گوند خێر و خێراتێن خۆ خرڤەکەن و بۆ مالا شيخادى د گەھینن دا نبتە قەرەبالغ و بۆشاتی و ھەمی گوند پشکداری رێ و رەسما دبن .
خرڤەکرن و گەھاندنا نان و ماستی بڤی رەنگی یە …
فەقيرەكى مالا شيخادى بەری ھنگی دھێتە ڕاسپاردەكرن ئەڤێ دبێژنێ قنتارچی بۆ گەھاندنا بەراتەكا مالا شيخادى و ئاگەھدار كرنا ھەر گوند و كۆمەڵگەھەكا ئێزدى لێ ئاكنجى نان و ماستى بگەھينە مالا شيخادى ، پشتى ھەمى خەلك دھێتە ئاگەھداركرن مجێور رۆژەكێ دەست نيشان دكەت و بانگ دەت و گوندى ھەمى خێرا خو خرڤەدكەن د ئيننە مالا مجێورێ گوندى و رۆژا دى سبەيكێ زوو ب رێ دكەڤن و دئێنە مالا شيخادى بۆ ماوەيێ ھەيڤەكێ گوند ب گوند دھێنە زيارەتا مالا شيخادى ، دبێژنێ نەقل يان سەفەرا نان و ماستا.
ئێزدياتى د گەلەك قۆناغا دا دەرباز بييە و ھەر قۆناغەكێ ب رەنگەكى كارتێكرنا خۆ د بيروباوەرێن ئێزدياتيێ دا كرينە، ھەگەر مرۆڤ بەرێ خۆ ب دەتە ھەر جەژن و ھەلكەفتەكا ئولى دناڤا ئێزدياتيێ دا مرۆڤ ل سەر چەند چافكا ھلدبت وەكى جەژنا سەرسالێ جەژنا جەمايێ و بێلندا وھتد ، ل ڤێ سەفەرا نان و ماستى ژى بۆ گەھاندنا خێر و خێراتا ھەر مالەكا ئێزديان بو ناڤ مالا شيخادى ل پەرستگەھا لالش دێ بينى ل ڤێ سەفەرێ سێ رۆژا سەفەرا قۆلا ژ گەليێ لالش خرڤەدكەن و دئيننە مالا شيخادى ديسا ھەر ل ڤان رۆژا نان و ماستى دەسپێدکەت ھەر ڤان رۆژا سێ رۆژا چێکرنا زەیتا زەیتوونا بۆ ھلکرنا چرا و فتیلا دروست کەن، ھندى ئينانا سەفەرا ماستاو خێر و خێراتێن مللەتى يە بو مالا شيخادى دا سالێ دوازدە ھەيڤ رزق و خێر يی زاڤ بت ل مالا شيخادى بو ھەر كەسێ بێتە پەرستگەھێ ل چى وەختى بت خێر و بێر ھەبت و سەر بەرز ڤەگەرێت چى دەمێ سالێ بت قەدرێ مێڤانا ل لالش بگرن و مللەت ھەمی ب ڤێ چەندێ سەرفرازبن .
دیسا مللەت د خازن ئەو خێر ب گەھتا بەر دەستێ وان خلمەتکارێن کار د کەن ل خێرا کێشانا قولا و گڤاشتنا زەیتونا ژ بەر کو د باوەریا مرۆڤێ ئێزدی ئەڤ خێر خێرەکا مەزنە دەمێ ئەڤ خلمەتکار وێ خێرێ بخون .
بڤی رەنگێ لخارێ سەفەرا ماستا ل پەرەستگەھا لالش دئێنە ب رێڤەبرن :
١— پشتى خرڤەكرنا خێرێ ل ھەر گوندەکی و مجێور و موختار و شێخ و پیر و کەسایەتێن ھەر گوندەکی دگەل وێ خێرا خرڤەکرین و دگەھنا لالش مجێور ب دەنگەكى بلند سێ جارا باندكەت گەلى خلمەتكارا گەلى ئێزديا وەرنا پێشيا بزرێ شيخادى ھێ ھێ ھێ بابێ چاويش د ھێتە پێشيا وان، ھەر جارەكا مجێور گازى دكەت گاڤەكێ پێشڤە دچن بابێ چاويش ژى گاڤەكێ دھێتە پێش و بخێرھاتنا وان دكەت ودێ بێژنە وان ئەڤە ئەم ھاتين خلمەت قەبول و دێ ب رێكەڤن تاوا بغورێ و چقلتو ل پێشيا واندا دگەل دەف وشەبابا و ب قەول و قەسيدا ب رێدكەڤن د كولانا خێرێ دا دێ بەرف دەرگەھێ مير و دێ چنا دەرگەھێ قاپيێ و نان و ماستێ خۆ دێ گەھينن خزينێ وفەقير دێ دوعايێ ل خێرا وان كەت وگوندى دێ زيارەتى دەرچكا شيخادى و جھێن پيروزبن و دێ ڤەگەرينا مجلسێ، و مالا فەقيرى زادەكى بەرھەڤدكەن بو وان وپێكڤە دخون ، دەمێ ڤەدگەرێن ھەر كەس بۆ مالا خۆ و كەس و كارێن خو ئەڤێن نەھاتين ھندەك ژ نان و ماستێ مۆركرى ژ كانيێ سپى دگەل خو د ئينن مال و دكەنا ھێڤێن بو ماستێ خۆ ناڤ ماليا خو ونان د بتە سمات.
ھەر بو زانين سەفەرا نان و ماستا نەبەس نان و ماستا بەلكى نان و ماست و زيت و ئار وساڤارن و برنج وشەكر و چاى و خويى دگەل چەند سەڕبرا و فتويێ گوندى ژى دئينن .
٣- گڤاشتنا زەیتونا (چێکرنا زەیتا زەیتوونا) بۆ ھلکرنا چرا و فتیلا :
ل ڤان رێ و رەسما دروسكرنا زيتێ ل ھەيڤا ١١-١٢ زيتونا ل گەليێ لالش د چنن و ل خزينێ كۆم دكەن ل ڤان رۆژێن كێشانا قۆلا ھەر كەسێ بڤێت دھێتە زبارا دروستكرنا زەيتێ ئەو ژى ل رۆژا چارشەمبوویێ و پێنچشەنوویێ و ئینێی و نورمالا ھەگەر کار ب دوماھیک نەھات چەند رۆژێن دیتر خلمەتێ ب کەن ئەوژی چەند زيتونێن ھاتينە چنين ھەميا د عەودێن تايبەت ھەنە ل لالش دگڤێشن و دكەنە زەيت بو ھلكرنا چرايێن مالا شيخادى ل ھەسن دەنا خزنە دكەن ژبەر کو ل لالشا نوورانی ٣٦٦ خەتیرا ڤێتخن ھلكرنا ڤێ ژمارا چرا ژى دا روناھى ب شەڤ و رۆژ ھەبت بو پەروەستەكرنا خودێ تەعالا و رێ و رەسمێن دھێنە كرن ل لالش ژبەر كو ب شەڤ ھەميێ پەروەستەی خودێ تەعالا دبوون خاس و باب چاكێن سەر دەمێ شيخادى، ژ لايەكى ديڤە ھلكرنا چرا ژى نيشانا رۆژێ يە و بەردەواميا ژين و ژيارا مرۆڤى يە ب شەڤ رۆژ ، ئەڤ ژمارا خەتيرا ژى (٣٦٦) خەتيرا رامانا رۆژێن سالێ يە ھەر فتيلەك ل سەر بنەمايێ رۆژەكێ ژ سالێ د ھێنە ڤێخستن ھەتا سال تەمام دبت زەيت بو چرايێن لالش د ڤێت ئەڤ زەيتا ژ زەيتوونێن گەليێ لالش بن .
یا خاسا رەسلە
مە ل پێ فەسلە
نەقلا ل پێ نەقلە
*
ھنجیێ خلمەتا مالا ئادیا بکەت ژ دلە
دێ بتە مراز حاسلە
وەکی مەندێ شریف و مەندێ تۆکلە .
*
ئەم دکێمن و خودێ یی تەمامە
ژێدەر :
– دیدار دگەل ماموستا پیر خەلات ئەلیاس نڤیسەر و کەسایەتیێ ئاینی
– پێزانین ژ ماموستا جھور مشمە زانایێ ئاینی وەرگرتینە
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی