مەزارگەهێ شەرفەدین ل چیایێ شنگالێ
حەیدهر عەرەبۆ یوسڤانی
شەرفەدین ئێكە ژ خاس و بابچاكێن ئێزدیان سەدێ سێزدێ قەستا دەڤەرا شنگالێ كریە و بۆ ماوێ 16 سالان میراتی ل دەڤەرا ناڤبری كریە و سالانە ل هەیڤا تەباخێ جەمایا وی دئێتە گێران و ب خاسەكێ هەرە گرنگ و مەزن ل جەم شنگالیا دئێتە ناسین، لەورا گەلەك جهـ و ئاقد و نیشان ب ناڤێ وی داناینە بۆ نموونە:
1- شەرعا شەرفەدین: ژ كەڤندا شەرع دناڤ جڤاتا ئێزدیان دا هەیە و ب دەستورێ مالا ئادیا هاتیە ب ناڤكرن و د گەلەك سەبەقە و قەولا دا بەحسێ شەرعێ هاتیە كرن، بۆ نموونە سەبەقەك ژ قەولێ عەرب بەكێ دبێژت:
وان قیل و قال كر
ب شرعا وەسال كر
هەوا ل ئادەم حەلال كر
بەلێ شەرعا شەرفەدین یا تایبەتە ب خەلكێ چیایێ شنگالێ ڤە و دەمێ شەرفەدین قەستا وێ دەڤەرێ كری، ئەڤ شەرعە دگەل خۆ ئینانە دناڤ ئێزدیێن چیایێ شنگالێ دا و پشتی دەڤەرا چیایێ شنگالێ هێلای ئەڤ شەرعە ب هۆزا مترەبیا سپارت و ب تایبەت سپارتە ئافدەل مەهمەدە ئێك ژ خلمەتكارێ دیوان و مەحفەلا وی بوو و بۆ ئێكەم شەرعچی ل وێ دەڤەرێ و هەتا ئیرۆ رۆژ وەكو ئەركەكێ ئاینی ئەڤ شەرعە بۆ وان مایە و شەرفەدین ب وان دایە و دەمێ شەرعێ ڤەدبرن پێتڤیە دوو كەس ژ عەشیرا قەیچكا شەهدە بن ل سەر وێ ئاریشێ و هەژی گۆتنێ یە هەكە كەسەكی ئێزدی سووند خوار و بڤێت ژ سووندا خۆ لێڤەبت دێ قەستا شەرعچی كەت و بێژتێ من عەفوكا و ئەو ژی دێ بێژت شەرفەدین تە عەفوكا و نهۆ سمایل سالح ڤی شەرعی ب رێڤە دبەت و ئاریشێن خەلكێ چارەسەر دكت و دبێژن ڤێ مالباتێ ئاغا ژ بەر شەرعێ ڤەددەن و جل وبەرگێن تایبەت هەینە جودا ژ كەسانێن دن یێن ل جڤاتا شنگالێ.
2- دەهێكە شەرفەدین:پشتی شەرفەدین هاتیە چیایێ شنگالێ و ل باكوورێ چیایی ئاكنجی بووی و هندەك داب و نەریت دناڤ خەلكێ وێ دەڤەرێ دا دانان وەكو بریار دا هەر مالەكێ (10%) ژ بەرهەمێن خۆ یێ سالێ ژ دەخل و دانی بكەنە ل عەمبارا دەهیكێ دا كو نهۆ ل گوندێ عەسنەیە و بۆ خێزانێن فەقیر و بەلنگازا و نەخۆشا دهاتە دان و دئێتە دان و ب تنێ هۆزێن جوانا ئەڤ دەهێك ددان و هۆزین خۆركا نەددان ،ژبەركو پشتی شەرفەدین هۆزێن خۆركا هاتنە چیایێ شنگالێ و ئەو بریارا شەرفەدین دایی ژ وان نە دگرت و پشتی جەمایا شەرفەدین ل هەیڤا تەباخێ ئەڤ دەهێكە كۆمدكرن ژ با هۆزا مالا خالدی و عەلی سووركا و ئوسڤا و مسقورا و عەمرا و عەسنیە و دگەل هندەكێن دی ژی، بەلێ ب لێبۆرین ڤە ئەڤ كار و عورفا پیرۆز بەرەف نەمانێ ڤە دچت و نهۆ بنەمالا عەلۆ ئاغا ژ هۆزا مترەبیا سەردەرێ دەهێكێ یە.
3- شەربكێ شەرفەدین:شێرپكێ شەرفەدین ب شەربەگەكی گەلەك پیرۆز ل جەم ئێزدیێن چیایێ شنگالێ دئێتە هژمارتن و شەرفەدین دگەل خۆ ئینابوو و بڤی شەربكی ئاڤ لسەر خەلكێ ڤە دكرن ژ بۆ چارەسەریێ وەكو ئێشا زەركێ،ژبەركو ئێزدی ڤێ شەربكێ ب پیرۆز دبینن و ل نك بنەمالا عەلو ئاغا بوو و جیەكێ تایبەت ل گوندێ تیرف ل قونتارا چیایێ شنگالێ هەبوو، بەلێ ب لێبۆرین ڤە ل ئێك ژ فرمانێن هاتینە سەر چیایێ شنگالێ هاتە دزین ژ ئالیێ دەولەتا ئۆسمانی ڤە و نهۆ بتنێ جیێ وێ مایە.
4-بیرا شەرفەدین: ڤێ بیرێ گەلەك پیرۆزیا خۆ ل جەم خەلكێ شنگالێ هەیە و دكەفتە رەخ مەزارگەهێ شەرفەدین و ل نێزیك گوندێ راشدە و لسەر دەمێ شەرفەدین هاتە كۆلان و دوعا ل ئاڤە وێ كر لەورا بناڤێ وی هاتە ب ناڤكرن،ل سەردەمێ بەرێ خەلكێ دەڤەرێ گەلەك مفا ژ ئاڤا وێ دیتن و لگۆر فەلسەفا ئاینی هەر كەسێ چۆ بەر دلۆڤانیا خودێ گەرەكە ببەنە سەر ڤێ بیرێ و هندەك ئاڤێ لێ برەشینن تاكو خودێ ژ گونەهێن وی ب بۆرت و پەرێن و هلیلێن قوبێن خاس و چاكێن مەرگەها شەرفەدین ب ئاڤا وێ مۆر دكن و جوان دكن، وەختێ كەسەك نەخۆش دبوو ئێكسەر قەستا ڤی جی دكر و دەست و چاڤێت خۆ بڤێ ئاڤێ دشۆت و ب لێبۆرین ڤە د نۆكە دا ئاڤ ل ڤێ بیرێ دا نەمایە.
5-خان مەزەلە شەرفەدین:ئەڤ نیشانگەهـ دكەفتە گوندێ تێرف ل رۆژئاڤایێ مەزارگەهێ شەرفەدین و ڤێ نیشانگەهێ پیرۆزیەكا مەزن ل جەم هۆزێن جوانا هەیە و سووند پێ دخۆن و دبێژن ئەڤ مەزەلە شەرفەدین بوو ل دەمێ میر ل چیایێ شنگالێ ل ڤێ خان مەزەلێ دگەل مللەتێ خۆ كۆم دبوو، ودەمێ بەرێ مەهر ل ڤێ مەزەلێ دا دبرین و د نۆكەدا بنەمالا عەلو ئاغا مجێورێ ڤێ نیشانگەهێ یە.
6- خزینە شەرفەدین:ئەڤ خەزینە ل جیەكێ نەدیارە ل گەلیێ كور بمبارك ل نێڤا دوو زنارا ئاسێ دا ل رۆژهەلاتا مەرگەها شەرفەدین و بتنێ مالباتا بابیرێ كو مجێورێ وی جی نە و د زانن و هەر كەسێ خۆ نێزیكی خەزنێ بكت دئێتە سزا دان و خەلكێ چیایێ شنگالێ ژ هۆزێن جوانا دەهێكا خۆ وەك بارێ ئاسنی ددانە ئەڤێ مالباتێ و وان ژی دكرە د ئەڤێ خەزینێ دا و مەرەم ژ ڤێ چەندێ ئەو بوو داكو كارێن خراب نێتە پێشیا وان.
7- گەلی كور بمبارك: ئەڤ گەلی یە دكەفتە رەخ باكوورێ چیایێ شنگالێ ڤە،ڤی گەلی پیرۆزیەكا مەزن ل جەم مللەتێ ئێزدی هەیە و دبێژن مالا میر شەرفەدین بوو ل دەرێ گەلی دا نیشانگەهەكە و دبێژنێ خزینە خەرقە و مجێورێ وێ سمایلسصالح ئاغا یە ژلایێ رۆژهەلات ڤە ل گوندێ بەكرا یە ژ كەڤن دا دگۆتنێ گوندێ كوران كو ژلایێ رۆژئاڤا ڤە ژووتكێ قوبانا (شێشمس و شێخ بەركات) ل ناڤ گەلی دا گەلەك دارێن جۆراوجۆر لێ هەینە وەكو دارێن هژیرا و مێوێن تری و و هنارا و بایڤا و سماقێ، و ئەڤە بۆ خوارنێنە و خێرە مرۆڤ بخۆت و بتنێ چێنابت بینە مال و بێتە فرۆتن ژلایێ كەسەكی ڤە و گەلەك شكەفت تێدا هەنە و ئاسێ نە و دبێژنێ (قۆلا كور) دەمێ فرمان هاتینە سەر ئێزدیان خەلكێ دەڤەرێ خۆ و خێزانێن خۆ تێدا ڤەدشارتن ژ وان فرمانان ژی یا حافد پاشا و گەلەك ژ خەلكێ دەڤەرێ تێدا قورتال بوون.
8- كونا گەلێ بەكرا: ئەڤ كونە دكەفتە گەلی بەكرا ل سینگێ زنارێ دا هاتیە كۆلان و دبتە دەرگەهەكێ هاتن و چۆنێ دناڤبەرا گەلیێ بەكرا و گەلیێ مەزن دا و جیەكێ كەڤن و ئاسێ یە ل گەلی دا و ئەڤ كون بەروڤاژی سەقایی یە وەرزێ هاڤینێ یا سارە و وەرزێ زڤستانێ یا گەرمە و فرەهیا كونێ نێزیكی (7م) و بلندیا وێ نێزیكی (5م) و بلندیا زنارا تێدا ژ بنێ گەلی نێزیكی (100)م و هەروەسا ل بنێ كونێ (نێڤكویێ) جهـ هەیە كو نێزیكی بیست كەسا تێدە درونن و دبێژن میر شەرفەدین دچۆ د ڤێ كونێ دا و ئاڤا وان دلۆپان ڤە دخوار و دوعا لێ دكر ژ بەر هندێ ڤێ كونێ پیرۆزیەكا تایبەت ل جەم خەلكێ ڤێ دەڤەرێ و ئێزدیان ب گشتی هەیە.
9- مغارە شەرفەدین :ئەڤ مغارە گەلەك یا پیرۆزە ل جەم ئێزدیان و دكەفتە رەخ مەزارێ هاجیال ل گوندێ عەسەن و شكەفتەكە پیرۆز و دیرۆكی یە و دبێژن شەرفەدین خۆ ل ڤێ مغارێ خەولە دكر ژ بۆ دوعا و پەرستنا خودێ و ناڤێ ڤێ مغارێ دتێكستێ سروودا شەرفەدین دا هاتیە:
شەرفەدین ژ مغارێ هاتە دەرە
سەد هەزار قەوشەن یێ لبەرە
نوورین عەلەم هەینە ل سەرە
10- دەندلە شەرفەدین: دەندل ناڤێ هەسپێ میر شەرفەدین بوو و دبێژن شەرفەدین بڤی هەسپی هاتە چیایێ شنگالێ و ل جەم وی گەلەك یە پیرۆز بوو و ناڤێ وێ بتر ژ جارەكێ د سروودا شەرفەدین دا هاتیە:
هەسپێ بۆزە زینێ ل سەرە
ژ مغارێ تێتە دەرە
شەرفەدین سەر عەسكەرە
11- گۆرستانا شەرفەدین:ئەڤ گۆرستانە بناڤێ شەرفەدین هاتیە ب ناڤ كرن،ژبەركو ب رەخ مەزارێ وی ڤەیە ژ ئالیێ باشووری ڤە و ب هەزاران تربێن مریان د ڤێ گۆرستانێ دا هەینە ژ هەموو تەخ و چینێن ئێزدیێن دەڤەرا چیایێ شنگالێ.
12- گولی شەرفەدین:جل و بەرگێن میر شەرفەدین د تایبەت بوون (كۆم و شەعر)،و یێ ب كۆزەك(جدائل) بوو، و هۆزێن جوانا ب جل و بەرگێن وی سووند دخۆن و هەتا نهۆ ژی هۆزێن جوانا كۆزكێ خۆ بەرددەن و نابرن ژبەر گولی شەرفەدین و پێ سووند دخۆن و ناڤێ گۆلی وی ل سروودا شەرفەدین دا هاتە:
جوابێ بدەنە پەری یا
بل بەردەن رەش گولی یا
شەرفەدین میرێ عەدەوی یا
13- پایتەختێ شەرفەدین:دەمێ شەرفەدین هاتیە چیایێ شنگالێ ئێكەم جی قەستا گوندێ ئوسڤا كر و ب شێوەكی گەرم هاتە پێشوازیكرن ژ ئالیێ ریهسپی و خەلكێ گوندی ڤە و پشتی هنگی گەلەك جارێن دن شەرفەدین قەستا وی گوندی دكر و بریارێن خۆ ل وێدەرێ ددان و هەتا نهۆ ژی جیێ بریار دانێ ل وی گوندی مایە و دیارە و دبێژنێ خرباتێ قەرارێ ،ژبەر ڤێ چەندێ خەلكێ ئوسڤا گوندێ خۆ ب پایتەختێ شەرفەدین ب ناڤ كرینە.
14- چێلكێ شەرفەدین:دەمێ شەرفەدین قەستا گوندێ ئوسڤا كری ل سەر كەڤرەكی ژ هەسپێ(دەندل) هاتە خوار و ل سەر وی كەڤری روونشت وەكو ئێكەم جار و پشتی هنگی خەلكێ گوندی ب چاڤەكێ مەزن و پیرۆز ل وی كەڤری نێری و هەتا نهۆ ژی ئەو بەر مایە و دكەفتە نیڤەكا گوندی و دبێژنێ (چێلكێ شەرفەدین) و خەلكێ گوندی چرا و فتیلێ لێ ڤێدخن و لێ زیارەتی دبن.
15- سلافگەها شەرفەدین: ئەڤ سلاڤگەها دكەفتە ب رەخ گوندێ بایڤوكێ ل رۆژهەلاتێ مەرگەها شەرفەدین و خەلك لێ زیارەتی دبن و د بەرا دچن.
16- شیلانا شەرفەدین:بەری جەمایێ خەلك ب رۆژەكێ زادی دبەن و دچنە بەر مەزارێ شەرفەدین و هەژی گۆتنێ یە هەر هۆزەكێ جیەكێ تایبەت هەیە زادێ خۆ تێدا چێدكەن و ل سەر خەلكێ پشكدار و ئامادە بەلاڤە دكن و دبێژنی َ(شیلانا شەرفەدین) ئانكو ب خێرا وی.
17- وەكیلێ شەرفەدین:پشتی میر شەرفەدین چیایێ شنگالێ بجهـ هێلایی ئافدەل مەهمەدە وەكیلاتیا وی كر ل مەرگەهێ و هەتا نهۆ وەكیلاتی د دەستێ وان دایە و نهۆ سمایل سالح ئاغا وەكیلێ شەرفەدینە ل چیایێ شنگالێ و سەردەریێ گەلەك جهـ و ئاقدا یە ییێن بناڤێ شەرفەدین،وەكو بەری نهۆ من بەحس كری (گەلێ كور بمبارك، شەرع، نیشانە شەرفەدین،هتد).
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی