شنگال،قوربانیا جیێ جیوسیاسی
سەگڤان شنگالی
دەڤەرا شنگال ژ كەڤن دا جیەكێ ستراتیژی و هەرە گرنگ بوویە دناڤبەرا دەولەت و هێزێن دەڤەرێ دا بوویە، هەر ژ دەمێ شارستانیەتێن كەڤن و هەتا شارستانیەتێن ئیسلامی و ئیمپراتۆریەتێن ئۆسمانی و سەفەوی، ژ ور ژی درێژ دبت هەتا دگەهتە مێژوویا نوو و هەڤچەرخ و پەیدابوونا دەولەتێن نەتەوەی و نوو،ئەڤ دەڤەرە دكەفتە ناڤچەیەكا گرنگ و ستراتیژی دناڤبەرا هەردوو شارستانیەتێن كەڤن یێن میزوپۆتامیا و شامێ و لگۆر زاراڤێ كەڤن و دناڤبەرا دەولەتێن عێراق و سوریا دا و ل گۆرەی زاراڤێ نوو.
هەموو روودانێن دناڤبەرا ئەڤان هێز و دەستهەلاتا دا چێبووین چ ب كێم یان زێدە باندۆرا خۆ ل سەر ئەڤێ دەڤەرێ هەبوویە، و دەرئەنجامێ وان روودانان گەلەك جاران ب نەرێنی ژبۆ خەلكێ دەڤەرێ ڤەدگەریە،رەنگە ئەڤ چەندە ژبەر چەند ئەگەران بت ژ وان ژی،یەك:وان هێزان دخوەست ئەڤێ دەڤەرێ داگیربكن داكو كۆنترۆلێ ل سەر ئەڤی ئەردێ جوگرافیێ بەرفرەهـ دا بگرن ژبەركو د قۆناغێن كەڤنار دا دەڤەرا شنگال وەك جوگرافی گەلەك یە بەرفرەهـ بوو، نەخاسمە چیایێ شنگالێ چیایەكێ ستراتیژی و گرنگ دئێتە هژمارتن ل دەڤەرا دەشتێ ب وێ مەرەمێ ئەو هێزە زالدبت ل سەر دەڤەرێ هەموویێ، هەتا وی رادەی داگیركرن و گەهشتن ب ناڤەندا چیایێ شنگالێ خەونا هنەك داگیركەرا بوو،دوو:ئەگەرەكێ دن یێ گرنگ هەیە ئەو ژی خەلكێ دەڤەرێ وەك ئاین ئێزدی بوون و زۆربەیا جاران هێزێن داگیركەر و سەردەست ب ئایین موسلمان بوون، دخوەستن ئەڤ هەرێما جوگرافی وەك ئاین یەك ئاین بت بۆ ڤێ مەرەمێ ئەوان چەندین بزاڤێن ژناڤبرنێ و گهۆرینا دیموگرافی ل دژی خەلكێ دەڤەرێ بكارئانین كو ئێزدی ژ وان هەوان رە دبێژن(فەرمان)،سێ:ژلایێ چاندنێ ڤە ئەردێ دەڤەرا شنگال ئەردەكێ ب بەرەكەت و ب بەهایە كو بكێر چاندنا گەلەك جۆرێن بەرهەمی دئێت، زێدەباری هەبوونا چەندین كانزایان ل دەڤەرێ وەك(ئاسن)، و ژبلی هەبوونا چەندین ئەگەرێن دن یێن جودا جودا.
هەر ژ دەمێ هەڤركیا وان هێزان ل سەر دەڤەرا شنگال، ژوان دەمان دا دەڤەرا شنگال بوویە دەڤەرەكا كێشە ل سەر و كەتە د چارچۆڤێ هەرێمی و نێڤ دەولەتی دا و هەتا نهۆ كێشەیێن سیاسی و جوگرافی ل دەڤەرێ دروست دبن، لپێ ڤێ دیتنێ ژی كێشەیێن نهۆ ل دەڤەرا شنگال دا هەین هەبوونا وان ڤەدگەرت بۆ سەردەمێن كەڤن یێن دیرۆكی و لپێ وان ئەگەرێن مە دیاركرین ئانكو ب رامانەكا دی ئەڤ كێشەیێن نهۆ هەین نە دنوونە و ژبۆ چارەسەریا وان دڤێت ڤەكۆلەر و سازیێن گرێدایی شرۆڤەكرن و چارەسەركرنا ململانەیان ب خالەكا هەری بهێز ڤەگەرنەڤە بۆ ئەگەرێ باگراوەندێ دیرۆكی و جیوسیاسیا دەڤەرێ،د چارچۆڤێ دەولەتا نوو یا عێراقێ دا شنگال بوو پشكەك ژ ئەڤێ دەولەتێ، ناكۆكی و هەڤدژی پشتی دروستبوونا ڤێ دەولەتێ ل سەر دەڤەرا شنگال كێم نەبوون و ب داوی نەهاتن ژ وان ژی ل سالا 1990 دیسان ستراتیژیا جیێ جوگرافیێ چیایێ شنگالێ ژلایێ حكومەتا عێراقێ یا وی دەمی ڤە هاتە بكارئینان ئەو ژی چەندین مووشەكێن دوورهاڤێژ ل سەرێ چیایێ شنگالێ هاتنە ئاراستەكرن بۆ وەلاتێ ئیسرائیلێ چنكو ل هەموو دەولەتا عێراقێ بتنێ ئەڤ جهە ئارمانجا ئسرائیلێ بوو، ئەڤ چەندە بوو ئەگەر ئیسرائیل وەك بەرسڤ ژبۆ هێزێن عێراقێ هێرش كرە چیایێ شنگالێ و چەند كەسێن سڤیل ژ دەڤەرێ شەهیدكرن،و هەروەسا ژلایەكی دیڤە تەماعیا وەلاتێ ئیسرائیلێ ل سەر ڤێ دەڤەرێ چێبوو وەك جیەكێ ستراتیژی كو دەمەك بێت و ئەو بێخنە بن دەستێن خۆڤە.
بەلێ هەكە ئەم بەرێ زڤرینەكێ بكن بۆ عێراقا پشتی سالا 2003 دەڤەرا شنگال وەك دەڤەرێن دن یێن كێشە لسەر كەفتە د چارچۆڤێ مادێ 140 یێ دەستوورێ عێراقێ یێ نوو دا و لگۆرەی ئەڤی مادێ دەستووری بریار ئەو بوو ل سالا 2007 خەلكێن دەڤەرێن كێشە ل سەر ژ وان ژی كەركووك، شنگال، خانەقین، مەخمور…هتد ریفراندۆمەك ل ڤان دەڤەرا بێتە كرن داكو خەلكێ ڤان بریارێ بدەن كا دەڤەرێن وان بكەڤنە ل بن كارگێریا حكومەتا هەرێما كوردستانێ یان ل بن كارگێریا حكومەتا عێراقێ دابمینن، بەلێ ژبەر ئەگەرێن جودا جودا ژ وان ژی وەك پەیدابوونا گرۆپێن چەكدار،ئەڤ مادا دەستووری هەلاویستی مایە و كار پێ نائێتە كرن و هەتا نۆكە ژی ئەڤ دەڤەرە ب گشتی و تایبەت دەڤەرا شنگال دناڤبەرا حكومەتا هەرێما كوردستانێ و حكومەتا فێدرالی یا عێراقێ ب هەلاویستی مایە،قوربانیێن سەرەكی ژ ڤێ ناڤبەریێ خەلكێ دەڤەرێ نە.
هەكە ئەم بەرێ خوەدانێ بكن بۆ رەوشا شنگال ژ ئەگەرێ هاتنا چەكدارێن داعش بۆ دەڤەرا شنگال و داگیركرنا وان بۆ دەڤەرێ هەبوونا ڤان جۆرە كێشەیێن سنووری و جوگرافی و سیاسی بوون، ئەوژی هەكە ئەم پشتی ڤان روودانا بەرێ خۆ بدەینە رەوشا شنگال،گەلەك ئالیێن ناڤخۆی و هەرێمی و نێڤ دەولەتی دەستێوەردانێ ل دەڤەرێ دا دكن، ئەڤ چەندە بتر دبتە هاریكار ئەڤ رەوشا كو نهۆ ل شنگال دا هەی نەئێتە چارەسەركرن بەلكو بەروڤاژی رۆژ ب رۆژ خرابتر دبت و بتر بۆ مەرەمێن بەرژەوەندیێن سیاسی یێن تایبەت بێتە بكارئینان و دەرئەنجام خەلكێ دەڤەرێ ژ ڤەگەریانێ و خۆشگوزەرانیێ بێ بەهر بمینت، یەك ژوان هێزان ژی كو شنگالێ بۆ مەرەمێن خۆبكاردئینن،ئالیێن گرێدایی پارتا كاركەرێن كوردستانێ یە چنكو شنگال جیەكێ جوگرافیێ گرنگ و ستراتیژی یە، وان نەڤێت ئەڤ جیێ گرنگ ژ دەست وان بچت،هەروسا ژی هەبوونا حەشدا شەعبی یا گرێدایی كۆمارا ئیسلامیا ئیرانێ یە ئەڤ هێزە بتر دبتە هاریكار بۆ جێبەجێكرنا مەرەمێن ئیرانێ ل دەڤەرێ،ژلایەكێ دیڤە گەفێن بەردەوام یێن حكومەتا توركیا ل سەر دەڤەرێ ئەو ژی ب بەهانەیا پارتا كاركەرێن كوردستانێ و نەخاسمە ب رێیا داگیركرنا دەڤەرا شنگال توركیا دڤێت ویلایەتا مووسل ئەوا ل سەردەمێ ئۆسمانیان وان ناڤ لێ دكر جارەكا دی ڤەگەرینن باوەشا توركیایا نوو دا.
ل داویێ كێشا شنگال هەر دێ بەردەوام بت و قوربانیێن سەرەكی دێ خەلكێ دەڤەرێ بن ،ئەگەر چارەسەریێن ریشەیی یێن دیرۆكی و نوو نەئێنە دیتن و شرۆڤەكرن و چارەسەركرن.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی