تۆرا لالـش
گوندێ مەهەت: ژ Ma-du-u هەتا کۆمەلگەها بەرخودانێ
باسکێ شێخان – دلێ مێژوو، ئەندازیاری و شۆڕشێ
رۆژنامەڤان : مەهدی حەسەن مراد
دەسپێک
ئەگەر نەخشەیەکی کەڤنێ میزۆپۆتامیا ڤەکەی، دێ ل باکورێ نەینەوا، ل قەزا شێخان، خالەکا بچوک بینی ب ناڤێ (مەهەت) ل سەر روی گوندەکێ سادەیە، لێ د بن ئاخا وێ دا پێنج هزار سالێن ژیانێ نڤستینە، ژ تابلۆیێن بزماری یێن ئاشووری هەتا دەفتەرا (رێکخراوا جوتیار) یا پارتی دیموکراتی کوردستان ل 1962، مەهەت هەردەم بوویە شاهد، پێگەهـ، و قوربان.
ئەڤ ڤەکۆلین دێ سێ چینا دیرۆکێ ڤەدەت:
1. جەروانا – کەڤنترین بەنداڤا ئاڤێ ل جیهانێ
2. گوگامێلا – شەرێ مێژووی دناڤ بەرا (ئەسکەندەرێ مەقدونی و داریوسی) روودای ل سالا (٣٣١) پ. ز ل شەرێ(گوگا میلا) دھێتە ناسین ب کەڤنترین شەرێ جیھانی ژ مێژوویا کەڤن دا نێزیکی گوندی مەھەتێ بیە.
3. مەهەتا سیاسی – ژ پارتی هەتا سەرهلدانا 1991ێ
بەشێ یەکەم: (مەھەت) د لاپەرێ دیرکێ دا وەک ناڤ جھ:
گوندێ مەھەتێ ئێک ژ گوندێن باسکێ شێخایە ل سالا (١٩٧٥) کۆمەلگەھا زۆرە ملی ل سەر دەستێ ڕژێما گۆربەگورا بەعسیا هاتیە تەعریب کرن، دھێتە ھژمارتن ئێک ژ جھێن کەڤنار د مێژوویا کەڤن دا، ژێدەرێن ئاشوریا دا ئاماژە پێ ھاتیە دان ب شێوازێ
(Ma-du-u) بەلێ تا نۆکە چ لێ گەریانێن شینواری (ڤەکولین)ل سەر ڤی پێگەھی ب دروستاھی نە ھاتینە کرن، ھەر چەندە کو گرەکی مەزن ل ناڤەندا مەھەتێ دا ھەیە و زۆر ژ سەردەمێن دیرۆکی و جورا و جۆر تێدانە، زێدەباری کۆ مەھەت د کەڤتە د رێکا پرۆژێ ئاڤا جەروانا دا، کۆ ئاڤا کانیێن سرۆشتی یێن کوردستانێ ھاتینە کێشان بۆ نەنینەوا پایتەختێ ئیمبراتۆریەتا ئاشورییا ل سەر وەختێ میر سەنحاریب ل سالا
( ٦٨١—٧٠٤) پ.ز ، زێدەباری ھەبوونا سکرێ جەروانە و دەرگەھ و(قەنتەرا) لێ ھەین کۆ بتنێ ٢ کم دوری مەھەتێ نە، کو دھێتە ھژمارتن کەڤنترین بەنداف ل دیرۆکێ، دگەل ھندێ ژی ھەبوونا رێ رەوەکی دی (مەعبەرەکی) بۆ دەربازبوونا ئاڤێ ژ سکرێ جەروانە بۆ نهینەوا و ل گوندێ مەحمودان دا دەرباز دبت، کۆ تا نھا شینوارێن وێ ماینە و بتنێ ١ کم دوری مەھەتێ یە، دیسا زێدەباری بۆ ڤێ چەندێ ل چارچۆڤێ ڤەدیتنا ھاتیە کرن ل سەر گرێ مەھەتێ ئەڤێ ل ناڤەراستا مەھەتێ و ل وان جھێن دەوروبەر ژلایێ زانکۆیا (اودینی) یا ئیتالی ل سالا ٢٠١٣ کۆ تێدا ڤەکولەر (محمد عارف) ئێک ژ ئەندامێن وێ شاندی بوون، کۆ چەندین پاڕچێن فوخاری ھاتین دیتن کۆ مێژوویا وان د زڤرێت بۆ سەر دەمێن (میتانیا — ئاشوریا — میدیا) زێدەباری بۆ وێ چەندێ پێگەھا مەھەتێ یا نێزیک قادا شەرێ مێژووی دناڤ بەرا (ئەسکەندەرێ مەقدونی و داریوسی)روودای لسالا (٣٣١) پ. ز ل شەرێ(گوگا میلا) دھێتە ناسین ب کەڤنترین شەرێ جیھانی ژ مێژوویا کەڤن دا نێزیکی گوندی مەھەتێ یە، ئاماژەنە ل سەر ھاتن و چونا سەربازا د ناڤا مەھەتێ دا و بخۆ وەکو پێگەھ بۆ شەری ب کار د ئینان، و ب ئەگەرا نەبوونا لێ گەریانێ ل مەھەتێ ب دروستاھی ئەو سەردەمێ بۆ دزڤرت نزانین، چونکی ژمارەیهکا شارستانیەتا ل سەر دروست نینە و ب سەر دابۆرینە، سەبارەت ڕامانا ناڤێ گوندی (مەھەت) چێ دبت ب زڤرت بۆ سەر دەمێ میدیا ل دەمێ ئیمپراتوریەتا ل سەر دەستێ وان ھاتیە شکاندن ل سالا (٦١٢)پ.ز ، و چێ دبت (mu-ad) بھێتە ھژمارتن ئێک ژ جھێن ئاکنجیبونا وان میدیا و بورینا وەختی زاراڤ ھاتیە گھورین ژ (ماد) بۆ (مەھەد) ..
2. جەروانا – موعجیزەیا سەنحاریب
ل 2 کم باکورێ مهەتێ، ل سەر زەڤیێن هشک، رەمایێن جەروانا رادوستن.
• دەمێ ئاڤاکرنێ: 703 هەتا 690 ب.ز
• مەزناتی: درێژی نێزیکی 280 متر، پانی 22 متر، بلنداهی هەتا 9 متران
• کەرەستە: زێدەتر ژ دو ملیون بەردێن کلسی یێن تراشتی، ب چیمەنتۆیا دژە-ئاڤ
• ئەرک: پشکەک بوو ژ تۆڕا 80 کم یا کەنالێن خنس (Khinis) بۆ ئینانا ئاڤا چیایێن دهۆکێ بۆ نەینەوا
• نڤیسین: نێزیکی 200 بەرد ب نڤیسینێن بزماری یێن سەنحاریب نەخشاندینە
جەروانا نە بەنداڤە، بەلکو بەنداڤا ئاڤێ یە، و وەک کەڤنترین بەنداڤ ل جیهانێ دهێتە هژمارتن، 600 سال بەری رۆمانیان. هندەک زانا وەک Stephanie Dalley دبێژن دبیت ئاڤا وێ گەهشتبیتە باخچێن نەینەوا، نە یێن بابلێ – ئەڤە هیپۆتەزەکە، نە راستیەکا سەلمای.
پەیوەندیا ب مەهەتێ ڤە: رێڕەوا ئاڤێ راست د بن مەهەتێ را دەرباز دبیت. جوتیارێن مەهەتێ هەتا 1970یان دگۆتن “ئاڤا پاشا” د ناڤ زەڤیێن مە دا دچیت. ل گوندێ مەحمودان (1 کم) هێشتا مەعبەرەکێ بچووک مایە.
بەشێ دووەم: گوگامێلا – ل بەر دەرگەهێ مهەتێ شەرێ مێژووی دناڤ بەرا (ئەسکەندەرێ مەقدونی و داریوسی)رویدای لسالا (٣٣١) پ. ز لشەرێ( گوگا میلا ) دھێتە ناسین ب کەڤنترین شەرێ جیھانی ژ مێژوویا کەڤن دا نێزیکی گوندی مەھەتێ بیە، کو ئیمپراتۆریەتەک ژناڤبر ل بەر دەرگەهێ مەهەتێ
ل 1ی تشرینا ئێکێ، 331 ب.ز، ل سەر دەشتا نافکورێ، دیرۆک وەستیا.
هێز ل گۆر چاڤکانیێن یۆنانی:
• : نێزیکی 47,000 مەقدۆنی
• Darius III: ل گۆر ئاریان هەتا 250,000، لێ زانایێن نوو دبێژن دبیت 50 هەتا 100 هزار بن
جه: گوگامێلا (مالا گامێلان)، ل سەر روبارێ گۆمەل، ئەڤرۆ “تل گۆمەل”. کۆئۆردینات: 36.57 بکور، 43.49 رۆژهەلات – بتنێ 30 کم ژ مەهەتێ.
شەڕ چاوا قەومی؟ داریوش دەشت پان کر بوو بۆ عەرەبانێن شر. ئەسکەندەری ب تاکتیکا لار لەشکەرێ خۆ بەر ب راستێ ڤەکێشا. د وێ ڤالاهیێ دا، ئەسکەندەر ب سوارێن هەڤال وەک بروسکێ کەتە ناڤا دلێ لەشکەرێ فارس. داریوش ترسا و رەڤی. زیان: فارس دهەزاران، مەقدۆنی نێزیکی هزار.
بۆچی مەهەت گرنگە؟ رێیا سەرەکی یا کاروانا ژ نەینەوا بەر ب ئەربیل ڤە د مەهەتێ را دەرباز دبوو. باپیرێن مە دگۆتن “شەڤا گوگامێلا، ئاگرێن لەشکەری ل سەر گرێ مەهەتێ دیتن”. ئەڤە بیرەوەریا زارەکی یە و دبیت راست بیت، لێ پێدڤی ب کولانا ئارکیۆلۆژی یا فرمی هەیە.
بەشێ سێیەم: مهەت وەک تەختێ داسنیان
د 838 زایینی دا، میر جەعفەرێ کوڕێ حەسەنێ داسنی ژ دەڤەرا مهەتێ راپەری دژی خەلیفە موعتەسیم. پشتی شکەستنا باباگەش، ل کەلهایێن داسنێ مای.
موعتەسیم عەبدوڵڵاهێ کوڕێ ئەنس هنارت، لێ داسنیان مامێ وی ئیسحاق کوشتن. داویا کار، موعتەسیم ئیتاخێ خەزەری کرە فەرماندە. ل 841 ئیتاخ هێز شکاند، میر جەعفەری ژەهر ڤەخوار دا نەکەڤیتە دەستێ عەرەبا.
هەتا نها ئێزدیێن دەڤەرێ دبێژن “مەهەت تەختێ میرایە”.
بەشێ چارەم: ژیانا سیاسی یا نوو – باسکێ شێخان د دلێ شۆڕشێ دا
1946-1961: دەستپێک
پشتی دامەزراندنا عێراقێ، ئێزدی نە د دەستووری دا بوون. ب رێزگرتنا بارزانیان، خەلکێ باسکێ چوونە حزبا هیوا، پاش بوونە پارتی.
یێن پێشین: دومان ل مامرەشان، ئەلیاسێ حەیدەری ل مەهەتێ، قاسو باقسری، پیر خەلیل ل جەروانە حجی سلو و دینو چکو ل مەهەتێ
1961-1975: شۆڕشا ئەیلولێ
پێشمەرگێن ئێکێ: عەلی اودی، خرمش سمۆ، فرمان میرزا، داود سیتۆ، سماعیل مامرەشی و حەسەن موراد،
ل 1962 رێکخراوا جوتیاران هاتە دانان:
• بەرپرس: حەسەن موراد حەیدەر
• کاتب: قەنجۆ بدۆ
ئەندام ل 6 گوندان:
1. جهور دومان – مامرەشا
2. ملو قەوال رەشید و سلیمانێ زەریفێ – مەحمودان
3. خدر قیماس ئاغا موسەکی – موسکان
4. هادی سیتۆ – موقبیل
5. رەشویێ جیجێ – بیتنار
6. جیجو برکات – کەندال
1975: تەعریب
پشتی نسکۆیا 1975، رژێما بەعس 12 گوندێن باسکێ کۆمکرن د کۆمەلگەها مەهەتێ دا، و عەرەبێن حەدیدی ئینانە سەر گوند و مال و زەڤیێن مه. مال وێران بوون، لێ هشیاری نەمر.
1976-1991: گولان
گەنجێن مەهەتێ: فەرەج میرزا، تاریق دومان، خرمش اودی، خدر حاجی. دەڤەر بوو پشتوانیا لۆجیستی – نان ل شەڤا تاری دا دبرنە چیای هاریکاری د گەهاندن شورەشێ
13/3/1991: سەرهلدان
خەلکێ مهەتێ رابوو، عەرەب دەرئێخستن، زەڤی ڤەگەڕاندن خەلک ڤەگوریا سەر جهێ باب و پایران و گوندێن خو ئاڤاکرن.
بەشێ پێنجەم: شەهید و لەهەنگ
8 شەهیدێن هەرە دیار: پیر خدیدە حسێن، پیر جوقی، عومەر کۆری، عومەر بدۆ، خەلۆ رشو خدیدە بابێ حسەن، پیر بەیرم، بابێ پیر جەلال.
پێشمەرگێن ئەیلولێ: حەسەن موراد، خدر اودی، خدر و دینۆ رەشۆ، خەلۆ جرۆد، داود سیتۆ، خدر حاجی.
پێشمەرگێن گولانێ: فەرەج میرزا، تاریق دومان.
دوماهیک – بۆچی مهەت بۆ گوڤارێ گرنگە؟
مهەت میکروسکۆپا کوردستانێ یە:
• کەڤن: دبیت Ma-du-u بێژیت “ئەز ل ڤێرە بووم بەری نەینەوا”
• ئەندازیاری: جەروانا (280م × 22م × 9م) نیشانا عەقلێ میزۆپۆتامیا یە بەری رۆما
• جیهانی: گوگامێلا ل بەر دەرگەهێ مه قەومی، شەرێ کو رۆژهەلات گوهۆڕی
• نەتەوەیی: ژ 1946 هەتا 1991 مهەت نە راوەستیا
پێشنیارا ڤەکۆلەر: با حکومەتا هەرێمێ و یونسکۆ گرێکا مهەتێ بکەنە پارکا شوینواری، جەروانا بکەنە میراتا جیهانی، و رێکا گوگامێلا بکەنە رێیا گەشتیاریا مێژوویی.
ژێدەرێن سەرەکی
1. Jacobsen, T. & Lloyd, S. (1935). Sennacherib’s Aqueduct at Jerwan.
2. Columbia MCI – Jerwan Aqueduct: “world’s oldest known aqueduct”.
3. Atlas Obscura – Jerwan: built 700-690 BC, over two million stones.
4. Pleiades – Gaugamela 36.573315, 43.494324.
5. Wikipedia – Mir Jafar Dasni, rebellion 838-841.
6. پیر خەلات ئالیاس – باسکێ شێخان.
7. محمد عارف تاتار – جەروانا کەڤنترین بەنداڤا ئاڤێ.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی