ماش (فتو) د ئێزدیاتیێ دا
حەیدەر عەرەبۆ یوسفانی
ئەدەبێ ئێزدیان یێ تژی و پڕە ژ داب و نەریتێن ئاینی و كۆمەلایەتی،وئێزدیاتی پێ زەنگین و دەولەمەند بوویە،بووینە ستوونا بەهوەری ومكومكرنا ڤێ ئۆلا دێرین د رۆژێن سەخت و دژوار دا،نفشەكی بۆ نەفشەكی هاتینە ڤەگوهاستن،شیخادی ئەڤ عەرف و عادات دامەزراندینە و بنیات بۆ داناینە نەخاسمە (ماش)،ومللەتێ خۆ هاندایە ل سەر ڤێ رێ بچن.
ماش كوژمەكێ پارەی یە (دراڤ)ە ،چینا مریدا پێشكێش دكە بۆ شێخ و پیرێ خۆ یان ل دەرچكێ ئاقد و قوب و مەزارێن خودانێ خۆ دادینێ وەختێ دچنە بەر،ل جەم ئێزدیان ماش دئێنە دان ژ پارەی ،گیانەواران ،و گەنمی ،و جەهی ،وهەر تشتەكێ ببتە قوت ،و د مشورا (پیر خەتیب پسێ) قەدارێن وان ماشا و دهێكێ هاتینە دیاركرن ژلایێ شیخادی ڤە،ئەوێن هاتینە فەرزكرن ل سەر ئێزدیان،بەرهەمێن چاندنێ نە و ل سەر گیانەوەران ژ پەز و چێلا و ل گۆر ڤان عورف و عاداتە یێ دەولەمەند وهەژار یەكسانن د ڤێ چەندێ دا،و هەر ئێك لدووڤ پێچێبوونا خۆ ،و چ رێژەیێن ڤەبڕی نینن كو مرید سالانە بدەتە شێخ و پیرێن خۆ،بەلێ ئەڤە ل سەر پێچێبوون و داهاتێ وی یێ سالانە رادوەستت.
د مشورێن پیرانیێ دا ناڤێن هۆز و عەشیرێن ئێزدیان هاتینە دیاركرن ئێت ماش (فتو)یێ خۆ بدەنە كێ،ژ وان:مشورا هەسن ممان ل دەشتا حەریرێ،پیر بوال ل گوندێ سیدر ل چیایێ گارەی،مەهمەد رەشان ل چیایێ مەقلوبی شێخا،پیر بازید ل كوردستانا باكوور،پیرێ جەروان ل قەزا شێخان،پیر هەمەد ل گوندێ نسرا یێ نها ل ناوچا ئەتروش،پیر كەچەل ل كۆمەلگەها مەهەتێ،پیر خەتیب پسێ ..هتد )،ل ڤان مشورا دا (بەلاڤۆكان )ناڤێ وان عەشیرەتێن هاتیە نڤیسین و هەژمارتن وەك مریدێن وی،هەروەسا شیخادی (فتو)ژی وەك عەرفەكی فەرزكریە ل سەر مللەتێ خۆ و فتو جودایە ژ رسم و دهێكێ و وەك خێر دئێتە دیاركرن.
ئەم دێ بزاڤێ كەین ڤان عرف و عاداتە ل گۆر تێكستێن پیرۆز یێن ئۆلا ئێزدیان داینە خویاكرن و دابەشكرن:
1_ماش:ئانكو رسم یان فەرز ، عەشیرەتێن ئێزدیان هاتینە دابەشكرن ،هەر ئێك و خودانێ وی ،هەر عەشیرەكێ شێخ ،پیر،مەرەبی یێ خۆ هەیە،هەر سال ل ناڤ مریدێن خۆ دگەرن ژ بۆ كۆمكرنا فەرزا خۆ.
2_فتو:دەما ئێزدی ل دەرچكێ خاس و بابچاكێن خۆ تواف و زیارەتی دبن،هندەك دراڤی د داننە سەر دەرچكێ ژبۆ خزمەتا وی مەزاری(قوبێ) ئێزدی دبێژنە وی دراڤی:فتو (فتوع)، دەرچك ئانكو دەرازینك ل جەم ئێزدیان پیرۆزە ،نەخاسمە دەرچكێن مەزارگەهان ،ئێزدی ماچ دكن و ل نگێن خۆ دسەرا دهاڤێژن و پێلێ ناكن.
3_فتویێ برایێ ئاخرەتێ:فەرزە ل سەر هەر ئێزدیەكی شێخەكی یان پیرەكی بكەتە برایێ خۆ یێ ئاخرەتێ یان(خوشكا ئاخرەتێ)،و هەر سال كوژمەكێ دراڤی ددەنێ وەك فتو (فەرزا) وی.
4_دەهێك:وەكی زكاتێ یە ئێزدیان ئێك ژ دەهێ ژ مالێن خۆ ب خێر د دان ،نەخاسمە دبرنە لالش ،دگۆتنێ:دەهێكی،لێ پیر مەهمەدێ رەبەن كو بابچاكەكێ ئێزدیایە ژ چینا پیرا،ئەوی ل جیێ ئێك ژ دەهێ،سیستەم بەروڤاژی كر و نەه پشك دانە لالشێ و پشكەك ب تنێ ژ خوەرا هێلا،هە وەسا هەتا نهۆ ل چیایێ شنگالێ ژی ئەڤ دەهێك یا بەردەوامە ل ناڤ هندە چقان ژ هۆزێن جوانا،و پشتی جەمایا شەرفەدین ل هەیڤا تەباخێ دئێتە كۆمكرن ل عەمبارا دەهێكێ ل گوندێ عەسەن ل باكوورێ چیایێ شنگالێ.
5_فتویێ بسك گرتن:ئێكە ژ رێورەسم و فەرزێت ئێزدیان ،شێخ ب ڤی ئەركی رادبن دەمێ خودێ زارۆكەكا نێر د دەتە مالباتا وان ل بەندا شێخ دمینن،سالەكێ دوو سالان پرچا وی نە (دقوساندن) هەتا شێخێ وی نەهاتبا و بسكا وی نە گرتبا دگەل گۆتنا دوعایا بسكێ،هەرسال وەك فەرز هنەك دراڤ وەك فتو ددەنە شێخ و دبێژنێ:فتویێ شێخێ بسكێ.
6_قەولبێژ:ئەو كەسێن قەول و بەیت و تێكستێن پیرۆز یێن دینی ب رێزدكەن، دبێژنێ (قەولبێژ)،ل رۆژێن تایبەت تێكستێن پیرۆز دبێژن و شرۆڤە دكن وەك:ل ئێڤارێن جەژن و هەلكەفتێن پیرۆز و ل مالێن ژ نوو ئێك ژ مالێ مری ،ڤێجا هنەك دراڤی وەك خێر پێشكێشی وی قەولبێژی دكن،و قەولبێژ ژی وێ خێرێ وەك (ماش)ێ خۆ دزانن.
7_مۆركرن:ئێكە ژ فەرزێن تەریقەتێ ل گۆر میتۆلۆژیا ئێزدیان ،و فەرزە ل سەر هەر ئێزدیەكی خۆ ب ئاڤا كانیا سپی مۆركەن،بەرامبەر ڤێ چەندێ دێ ئەو كەسێ بێتە مۆركرن هنەك دراڤی وەك (فتو) دەنە مجێورێ كانیا سپی.
8_دوعاچی:ئەو كەسێ دوعایا ب رێزدكەت دبێژنێ:دوعاچی ،ژ شێخ ،پیر ، یان مرید بت ،هنەك دوعا هەنە ل جەم ئێزدیان دبێژن:دوعایێن جارەسەریێ وەك دوعایا:(نەزەرێ،زەركێ ،كێما هەیڤێ،دوعایا ئێشا مەمكێ ژنێ،گێرگیراتكێ،دەڤگرتنا گور،دوعایا دوپشك،دوعایا بەهلۆلكا،زكئێشێ ،سەر ئێشێ …هتد) ،دەمێ ئەو كەس دوعایەكێ ژ ڤان دبێژن ،ئەو كەسێ دوعا ژێ خوەستی بێژت،دێ هنەك دراڤی وەك( فتو ) پێشكێشی وی كەت.
9_تاووس گێران :هەر سال قەوالێن شیخادی تاووسێ ل ناڤ گوند و دەڤەرێن ئێزدیان دگەرینن،وخەلكێ ئێزدێ لێ زیارەتی دبن و فتویێ خوە دكەنە( شەربك) دا،ئەڤ فتو وەك (ماش) دئێتە هژمارتن بۆ قەوالێن شیخادی.
10_خۆكانیی:دەمێ خودێ زارۆكەكا نێر د دەتە مالبەتەكێ،پێتڤیە بەری دایكا وی شیر بدەتێ بچنە مالا شێخەكی بۆ ئینانا دەزووكەكی و بكەنە بالكوها (جەمك) وی زارۆكی دا، ڤێچا ژبەر ڤێ چەندێ هەر سال ئەو مالا (دەزووك ) ژ بال ئیناین دگەرێت ژبۆ وەرگرتنا خۆكانیا خۆ ،وەك ماشێ وان دئێتە زانین.
11_هەروەسا گەلەك جۆرێن دن یێن دانانا فتو هەینە ل جەم ئێزدیان بۆ نموونە (فتویێ خەورا،بەربەژنا ژنا ژ نوو زارۆكەك بۆ بووی،فتویێ خێرا كۆچەك برهیم،فتویێ ئێشا زەركێ ،فتویێ چاڤانێرا،شووشتنا مری،مەهربڕین .. هتد).
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی