باندۆرا بریارێن دادگەها فیدرال یا عێراقێ لسەر ئێزدیان و پێكهاتەیێن دی
بیرهات هاروون رەشید
لسەر ئاستێ عێراقێ:
ئەڤە دەمەكێ درێژە حكومەتا هەرێما كوردستانێ ب هەڤكاری دگەل پەرلەمانێ هەرێمێ د بزاڤێن وێرەك دانە بۆ دەربازكرنا پرۆژە یاسایا دامەزراندنا دادگەهەكا نێڤد ەولەتیا تایبەت بۆ دادگەهكرنا تاوانبارێن داعشێ ل هەرێما كوردستانێ، كو خووندنا ئێكێ بۆ ڤی پرۆژە یاسایی هاتیەكرن.
ژبەر ڤێ چەندێ بالیۆزخانەیا عێراقێ ل واشنتۆن لپیێ ژمارە(14 ل 10/5/2021)ێ داخواز ژ وەزارەتا دەرڤەیا عێراقێ كربوو، ل هەمبەری ڤان سەرپێچیێن هەرێمێ بێنە سەرخەت و بریارا پێتڤی بدەن، لەورا وەزارەتا ناڤبری ل رێككەفتی(27/5/2021)ێ ل پێ نڤیسارەكا فەرمی ژ(6/9تجریم داعش/2756) بانگ ل دادگەها فیدرالیا عێراقی كر، كو ئەڤا ل پەرلەمانێ هەرێمێ هاتیەكرن و پێنگاڤێن بەردەوامێن حكومەتا هەرێما كوردستانێ بۆ دروستكرنا دادگەهەكا نێڤ دەولەتیا تایبەت ب تاوانێن داعش ڤە، سەرپێچی و كێمكرنە ژ سەروەریا دەستوورێ عێراقێ یێ سالا(2005)ێ،ژبەرڤان داخوازی و فشارێن زێدە ئالیێن دادگەها فیدرالی یا عێراقی ل رێككەفتی (13/6/2021)ێ ب دەنگێ زێدەتر ژ هەفت ئەندامێن دادگەهێ، (9) بریار ل دژی هەرێما كوردستانێ دان و دا دیاركرن كو دامەزراندنا دادگەهەكا نێڤ دەولەتیا تایبەت ب تاوانێن داعشێ ڤە ل هەرێمێ دژی ماددەیێن(87889091/اولا95112/اولا)،ژ دەستوورێ عێراقێ یێ سالا(2005)ێ، هەروەسا سەرپێچییە بۆ بریارا جڤاتا ئەولەكاریا نێڤ دەولەتی(2379/2017) ل م(4/اولا) دیاردكت كو عێراقێ سەروەریەكا نشتیمانی و دادوەری لسەر وان هەموو تاوانان هەیە یێن لسەر رووبەرێ وێ روددەن، زێدەباری یاسایا دادگەها فیدرالی یا ژمارە(35) سالا(2005)ێ رۆنتر ژی یاسایا ژمارە(25 یا سالا2021)ێ نەخاسمە یا گرنگ یاسایا(95) ژ دەستوورێ عێراقێ هاتیە قەدەغەكرن كو دادگەهەكا نێڤ دەولەتیا تایبەت و بلەز بێتە دامەزراندن، سەرباری كو عێراق ئەندام نینە د پەیمانناما رۆما و رێسایێن دادگەها تاوانێن نێڤ دەولەتی ل لاهای،ئەڤە د هەمان دەمدایە كو بزاڤێن حكومەتا هەرێمێ خورتتر بووینە و نێزیكبووینە لسەر دامەزراندنا دادگەهەكا تایبەت كو ب هەڤكاری و ب پشتەڤانیا بتریا وەلاتێن ئەورۆپی،ناخوازن وەلاتێن وان یێن كو پشكدار د تاوان و كوشتنا ئێزدیان و پێكهاتەیێن دیتر بووین ل دەولەتێن وان بێنە دادگەهكرن.
هەرچەندە دەزگەهێن دادوەری ل ئەمریكا دگەل وێ چەندێ نە كو هەر تاوانبارەك لپێی یاسایێن ناسنامێ (قانوون الجنسیە) ل وەلاتێن وان بێنە دادگەهكرن، لێ پەیماننامەیا( UN)و یاسایا نێڤ دەولەتی یا گشتی و مرۆڤی و رێسایێن دادگەها داد و تاوانێن نێڤ دەولەتی رێ بڤێ چەندێ نادەن ژبەركو تاوانێن نێڤ دەولەتینە و پێكدئێن ژ تاوانێن (كۆمكوژی_ تاوانێن جەنگی_ تاوانێن ل دژی مرۆڤایەتیێ _ تاوانێن دوژمنایەتیێ)، ژبەرڤان هەموو پشتەڤانیێن دەستووری و لایەنی دادگەها فیدرال یا عێراقی پەنا برە بەر ڤان جۆرا بریاران كو شەرعیەتێ بڤان بزاڤێن هەرێما كوردستانێ نەدەت و ب تایبەت ئەگەر هات و ئەڤ یاسایە دەنگ لسەر هاتەدان ل پەرلەمانێ هەرێمێ ژبەركو دبینت ئەڤ كریارە ژ تایبەتمەندیا پەرلەمانێ فیدرالییە و هەرێمێ پێل دەستوور و یاسایێن دەولەتێ كریە و دهەمان دەمدا چاڤەرێبوونا ڤان پێنگاڤێن دلخۆشكەر ژ حكومەتا عێراقێ ئەستەمە، بێگومان ڤان بریاران دێ باندۆرا خۆ هەبت ژبەركو ب رێیا دەستووری و یاسایا دادگەها فیدرالی، عێراقێ خۆ ژڤان هەموو پابەندی و پێگیریێن نێڤ دەولەتی دایە پاش ئەگەر هات و دادگەهەكا ژڤی جۆری بێتە دامەزراندن، ئەڤە رێگری و كاریگەریێ ل ئێزدیان و پێكهاتەیێن دیتر دكت كو ئەڤ دادگەهە نەئێتە دامەزراندن و تاوانبار نەئێنە سزادان و قەرەبوویا وان ژ ئالیێ حكومەتا عێراقێ ڤە نەئێتەكرن و رێككەفتنا ل ناڤبەرا هەولێر و بەغدا بێتە پاشخستن و هەڤكاری دناڤبەرا هەر دوو ئالیان دا دروست نەبت لسەر ئاسانكرنا رەوشا سیاسی و خزمەتگۆزاری و ئارامی و ڤەگەراندنا ئاوارەیان بۆ سەر زێدێ وان.
لسەر ئاستێ نێڤ دەولەتی:
ل ڤێرە پێنگاڤێن هەرێما كوردستانێ دێ سەركەفتنێن باش بدەست ئێخن، و سەرباری كو عێراقێ ئیمزا لسەر پەیمانناما رۆما و رێسایێن دادگەها تاوانێن نێڤ دەولەتی یا سالا(1998)ێ نەكریە، ژبەركو چاڤەرێكریە بتنێ بڤێ ئیمزاكرنێ بەرەنگاری گەلەك پێگیریێن ناڤدەولەتی بت، و هەرچاوا بت ل ڤێرە یاداشتنامێن(UN)و یاسایا نێڤ دەولەتیا گشتی و مرۆڤی، رێسایێن وێ ژ دەستوور و یاسایێن نشتیمانی بلندترن و ب تایبەت ئەگەر تاوان گرێدای ئارامی و ئاسایش و مافێن مرۆڤی بت ل جیهانێ و یا گرنگتر دەمێ هەر چار تاوانێن نێڤ دەوەلەتی ل هەبوونێ بن،لدووڤ یاسایا (13/ب) ژ رێسایێن دادگەها تاوانێن نێڤدەولەتی (نڤام روما) جڤاتا ئاسایشا نێڤ دەولەتی ماف هەیە لیژنێن لێكۆلینێ بهنێرتە وی وەلاتی یێ تاوانێن نێڤ دەولەتی لێ رووداین، بۆ هندێ راپۆرتا تێر و تەسەل لسەر ڤان روودانان ئاراستەی داواكارێ گشتیێ دادگەها تاوانێن نێڤ دەولەتی بكت، بێگومان ئەڤ چەندە رووددەت لدووڤ داخوازیەكا فەرمیا دەولەتێ یان هەرێمێ، كو بانگ ل جڤاكێ نێڤ دەولەتی بكن ژبۆ سزادانا هەموو تاوانباران یێن پشكدار دڤان تاوانێن نێڤ دەولەتی دە، لگەل ڤێ چەندێ یاداشتنامێن(UN)و رێسایێن دادگەها تاوانان ل لاهای رێ ددەن دادگەهەكا تایبەت بێتە دروستكرن ل وی جیێ تاوان لێ پەیدابوویی، ل ڤێرە یاسایی یە ئەگەر دادگەهەكا تایبەت ل هەرێمێ بێتە دامەزراندن بۆ دادگەهكرنا تاوانبارێن داعش، ژبەركو هەرێما كوردستانێ ژ روویێ سیاسی و ئارامی و خزمەتگۆزاری..هتد، زۆر باشترە ژ رەوشا نۆكەیا عێراقێ،ئەڤ چەندە بتر دێ د بەرژەوەندیا حكومەتا هەرێمێ و ئالیێن نێڤ دەولەتی دا بت ژبۆ هەڤكاری و كارئاسانیێ لسەر كۆمكرنا بەلگە و زانیاریێن زێدەتر لسەر وان تاوانێن نێڤ دەلەتی یێن د دەرهەق پێكهاتەیان دا ل عێراقێ هاتینە ئەنجامدان.
پشتی شەرێ جیهانیێ دووێ و شەرێ سار، هێز و باندۆرا جڤاتا ئاسایشا نێڤ دەولەتی زێدەتر بوو ب تایبەت د پاراستنا مافێ مرۆڤی دە،ژبەركو جڤاتا ناڤبری دئێتە هژمارتن ژ بهێزترین و باشترین دەزگەهێن بجهئیهانێ یێ گرێدایی رێكخستنا نەتەوەیێن ئێكگرتی، و سەرئەنجام میناكەكێ وەكی دۆسەیا عێراقێ بۆمە دیاردبت كو ل سالا(2005)ێ وەلاتێ سۆدانێ ئیمزا لسەر پەیمانناما رۆما نەكربو، لێ ژبەركو ل هەرێما (دارفۆرد) سەرپێچیا یاسایا نێڤ دەولەتیا مرۆڤی هاتبووكرن ژلایێ سەرۆكێ وی دەمی یێ سۆدانێ (عومور حەسەن بەشیر) ڤە، جڤاتا ئاسایشا نێڤ دەولەتی (ISC) لپێی دەستهەلاتا خۆ ل یاسایا (14/ب) ژ رێسایێن دادگەها تاوانێن نێڤ دەولەتی، كۆمبوونەكا بلەز ل(31/3/2005)ێ كر یا ژمارە (5158)، بریار هاتەدان كو ئەو رەوشا ل هەرێما ناڤبری رووددا رەوانەی داواكاریا گشتی یا دادگەها تاوانان ل لاهای بێتەكرن و سەرئەنجام ل(1/3/2009)ێ لگۆری راپۆرتا (ISC)داواكارێ گشتی بریارا دەستەسەركرنێ بۆ سەرۆكێ سۆدان دەرخست ب تۆمەتا تاوانێن دژی مرۆڤایەتیێ ل هەرێما دارفۆرد و نەپابەندوونا وی ب بریارێن (ISC) ژبەرڤێ جڤاتا ئاسایشا نێڤ دەولەتی ماف هەیە ڤان تاوانێن ل عێراقێ رووداین د دەرهەقێ پێكهاتە و ئاینان دا، ب راپۆرتەكا تێروتەسەلی بۆ دادگەها تاوانێن نێڤ دەولەتی ل لاهای بلند بكت ئەڤ كارە یێ هاتیەكرن ژبەر ڤێ چەندێ بزاڤێن مەزن وێ دئێنە هاڤێتن بۆ دامەزراندنا دادگەهەكا تایبەت ب تاوانێن داعش ڤە ل هەرێمێ،هەروەسا دۆسیا دامەزراندنا دوو دادگەهێن تایبەت یێن تاوانێن نێڤ دەولەتی ل (یۆغسلاڤیاISCژ، 8271993/5/25 ل دووڤ پشكا هەفتێ ژ یاداشتناما UN)و (روەندا ISCژ،9551994/111/18 لپێی داخوازیا حكومەتا رووەندا ژ، ( S/1994/1115) ئەو بوو ڤان هەر دوو دادگەهێن نێڤ دەولەتی كارێ خۆ ئەنجامدان ل ڤان وەلاتان و تاوانبارێن نێڤ دەولەتی ب سزایێ وان گەهاندن،لەوران زۆر میناكێن دیتر هەنە دەستوورێ عێراقێ ئەو ماف نینە رێگریێ ل ڤان یاداشتنامە و رێسا و یاسایێن نێڤ دەولەتی بكت،ژبەركو دۆسە گرێدایی تاوانێن دژی مرۆڤایەتیێ نە و كارتێكرنێن خراب لسەر دەستهەلاتا ڤان دەزگەهان و ئارامی و ئاسایشا جیهانێ دكت، ئەگەر تاوانبارێن وان كریاران ژلایێ دادگەها تاوانێن نێڤ دەولەتی ڤە نەئێنە سزادان.
زێدەباری ڤێ چەندێ كارێ تیما (یۆنیتاد) ل عێراقێ هاتیە درێژكرن و هەول و بزاڤێن حكومەتا هەرێما كوردستانێ گەهشتینە ئاستەكێ بلند د دامەزراندنا دادگەهەكا نێڤ دەولەتیا تایبەت دە ب تاوانێن داعش ڤە ل هەرێمێ، گرنگە پەرلەمانێ هەرێمێ راستڤەكرنێ د چەندین ماددەیێن پرۆژە یاسایا دروستكرنا دادگەهەكا تایبەت ب تاوانێن داعش دا بكت و هەڤسەنگیا دەستووری و یاسایی ل ناڤبەرا هەولێر و بەغدایێ بپارێزت،ژبۆ هندێ ژ روویێ یاسا و رێسایێن نێڤ دەولەتی ڤە عێراق بەرنگاری پابەندی و پێگیریان بت و ئەركێ خۆ بەرامبەر قەرەبووكرنا ئاوارەیان و خۆشگۆزەرانیا دەڤەرێن وان بجه بینت.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی