تۆرا لالش
بارزانی نەمر کەسایەتیەکی کوردستانی و نەتەوەیی بوو. ژ بۆ کوردستانەکا ئازاد خەبات کرییە، گەلێ کوردستانێ ب لێڤەگهرێ خۆ یێ نەتەوەیی و کوردستانی دزانن و ل ھەر چار پارچێن کوردستانێ رۆژا وەغەرا بارزانیێ نەمر د ھێتە ساخکرن و ب کەسایەتیێ کوردستانی و نەتەوەیی دھێتە ناسین.
بەرخودان و خەباتا بارزانیێ نەمر بەرامبەر داگیرکەران و دوژمنێن گەلێ کوردستانێ ژ هەژییە ل هەر چار پارچێن کوردستانێ (٤٧) سالی وەغەرا بابێ روحی و نەتەوا کورد (مەلا مستەفا بارزانی) بهێته ساخکرن.
سەرکردێ نەتەوا گەلێ کورد مستەفا شێخ موحەمەدێ بارزانی یێ ناسیارە ب مەلا مستەفا بارزانی ل رێكەفتی(۳/۱٤ لسالا ۱۹٠۳ )ل گوندێ بارزان ژبنەمالەكا دیندار و ئاشتیخواز ژ دایكبویە ئێك ژ سیاسەتڤان و قەھرەمانێن مللەتێ كوردە كو ب تهمامییا ژیانا خوە بۆ خەبات و خزمەتا مللەتێ خۆ تەرخانكربوو، ھەردەم دۆژمنێ كورد ترسەكا مەزن د دلی دابوو ژ ئەگەرێ ھەبوونا مەلا مستەفایی ئەو بەرھەم و دەستكەفتێن ئیرۆ مللەتێ كورد ب دەست خۆڤه ئینایی ژ بەرھەمێن خەباتا مەلا مستەفایە چونكی بارزانیێ نەمر بناغەیێن دروستبوونا دەولەتا كوردی دانابوون كو ئەم كورد ھەموو چاڤەرێ وێ دروستبوونێ ینە.
تشتی ئەم ھەموو کوردستانێ پێ سەرفراز ئهوبوو بارزانی كاری ل شۆرەشا ئەیلولا مەزن ھەموو کوردا ل بن ئالایێ کوردستانێ خرڤەکەت و دوژمنی نهچاری دانپێدانێ ب مافێن کوردستانێ ب کەت.
ھەر بۆ زانین شێخ عەبدولسەلام بارزانی باپیرێ مەلا مستەفا بارزانی لسالا (۱۸۷۲)چۆیە بەردلۆڤانیا خودێ و كورێ وی شێخ محمد بوویە سەرۆك ھوزا بارزان مەلا مستەفا بارزانی کورێ وی یێ پێنجێیە و یێ دوماھیێ یە ژ كورێن شێخ محمد ل سالا (۱۹٠٦) ل تەمەنێ (۳)سێ سالیێ دا مەلا مستەفا و دایكا خوە د زیندانا موسل دھێنە زیندانكرن، سالا(1908)ێ شێخ عبدالسلام ڤەگەڕیاڤه بۆ دەڤەرا بارزان و خەلک ل دۆرا وی کۆم بووینەڤە، ل وەلاتێ ژێری گەهشتنە ئێک،ل وێدهرێ هێرشەکا توند و ژ نشکێڤە کرە سەر هێزێت تورک ئەوێت کو ل دەڤەرێ بووین و بێ ڕاوهستییان ڕامالین و دەڤەرێ ژ وان پاقژ بکەنەڤە و زیانەکا زۆرا مەزن بگەهیننە سوپایێ عوسمانیان.
ل ئەنجامێ ڤێ سەرکەفتنا مەزندا، داخوازا دان و ستاندنان کر،وەکی نەریتێ هەر جارێ داگیر کەران کو ددەمێ لاوازیێ دا داخوازا دانوستاندنێ و هەر دگەل ل هەبوونا هێزێ دا دەست ب پەلاماردان و سوتن و کاڤلکرنێ دکەنەڤە، بەروڤاژی تەڤگەرا بارزان ل دووڤ کلتوورێ خۆ یێ مروڤی و ئاشتیخوازی و ل گۆرهی نەریتێ خۆ ل دەمێ ب هێز بونێ دا ژی هەر داخوازا ئاشتیێ کرییە و ڤێ جارێ ژی ژلایێ شێخێ بارزانڤە هاتە پەسند کرن ئاشتی بەرقرار بوویی.
ل گۆرهی وێ ئاشتیێ ئێخسیر هاتنە ئازاد کرن و خەلکێ زیان دیتی هاتنە قەرەبوو کرن، والیێی موسلێ ژی سیاسەتەکا نەرم و مەردانە نیشاندا ههتاكو دهڤهر دوور بووی ژ کەرب و کین و ژیانا ئاسایی و ئارامی ڤەگەریاڤه دەڤەرێ و تەناهی پەیدا بووی، بەلێ دەمێ (سلێمان نەزیف)بوویە والیێی موسل گەلەک خرابتر ل بەرێ دەست هاڤێتە توقاندن و تەپەسەرکرن و ستەمێ، ئەو بوو ل سالا1913ێ سوپایەکێ مهزن هنارته بارزان بو گرتنا شێخێ بارزان لێ شێخی دەڤەر ب جهـ هێلا و بەرەڤ روژهەلاتێ کوردستانێ چۆ و بوویە مێهڤانێ(سەید تەها محمدسدیق نەهری)ل گوندێ ڕاژان نێزیکی ورمێ، بابێ عالی خەلاتەکێ پڕ بها دیار کر بو هەر کەسێ ب ساخی ئان ب مری شێخی ڕادەستی وان بکەت،ل وی سەر دەمی دا سەردانا (سمایل ئاغایێ شکاک) کر و هەردووک پێکڤە چۆنه تفلیس و دگەل هنارتیێ قەیسەرێ ڕوس ڕونشتن و وی ژی سۆزدا هاریکاری و پشتەڤانیا کوردان بکەت بۆ رزگار بوویێن ل ژێر دەستێ عوسمانیان.
مالئاڤایی ل سمکوی کر و دڤەگەڕێدا ل گوندێ(گەنگە چین)ێ دهرباز دبوو،(سوفی عبداللە)ئاغایێ گوندی زۆرڤەپاڕیا داخاز لێکر ببتە مێهڤانێ وی، ئەو بوو شێخی قهبوول كر، لێ سوفی عبداللەی پیسترین و چەپەلترین تاوان کر، زۆر نامەردانە شێخ عبدالسلام و هەر سێک مروڤێت دگەلدا ڕادەستی تورکان کرن ل(سیرو) و پارێ خیانەتا خۆ وەرگرت، ئەو بوو شێخ برە موسل، پشتی دادگاییکرنەکا ڕوو ڕهشانه و چێکری ژلایێ(سۆلەیمان نەزیفی)ڤە، شێخ عبدالسلام و هەر سێک زێرەڤانێت وی ب سێدارەدانێ حوکم کرن و روژا 14/12/1914 جێبەجێ کر، پشتی شەهید بوونا پێشەوا شێخ عبدالسلامی، شێخ ئەحمەدێ بارزانی ل ژێی 18سالیدا پێشەوایەتی وەرگرت و درێژیی ب ڤێ رێبازێ دا و زۆر ب لێهاتیانە بڕێڤە بر، ب ئاوایەکی سەرکەفتیانە پەیوەندیێت جڤاکی، ئولی، مروڤی و نەتەوی داڕشتن بۆ زیندی ڕاگرتن و گەشەپێکرنا تەڤگەرا بارزان و بزاڤا رزگاریخوازیا گەلێ کوردستانێ.
ل سالا (۱۹۱۷ـ۱۹۱۹)ێ شێخ ئەحمەدێ بارزانی برایێ وی یێ مەزن دگەل شێخ عبدالرحمان شرنهخی دا بۆ كاروبارێن شۆرەشێ د ھنێریتە كوردستانا توركیا ل وێدهرێ چاڤێ وی ب شێخ عبدالقهارێ نەھری و شێخ سەعیدێ پیران د كەڤت ل سالا(۱۹۱۹) ب فەرمانا شێخ ئەحمەدێ بارزانی ب سەرۆكاتیا ھێزەكێ د چتە ھەوارا شێخ مەحمودێ نەمر و شۆرەشێ دژی ئنگلیزا دكەت و ھەروەسا ل سالا (۱۹۲٠-۱۹۲۱)د چتە ھەوارا (ئەنداریك) پاشایێ ئەرمەنا ل توركیا و ھەروەسا ل رێكەفتی (۱۹۳۱/۹/۱۲)ل راپەرینا ئێكێ یا بارزان ب سەركردایەتیا بارزانیێ نەمر دشەرێ بەرقی بەگ دا بتنێ (۸٠) بارزانی شیان سوپایێ دوژمنی بشكینن و (۱۲٦) ژ دوژمنی كوشتن و ب مخابنی ڤه(٥) پێشمهرگه یێن سوپایێ بارزانی شههید بوون.
ل رێكەفتی (۱۹۳۳/٦/۲۲)ێ حكومەتا توركیا شێخ ئەحمەدێ بارزانی د گرت و رادەستێ حكومەتا عیراقێ دكەت و بارزانیێ نەمر دگەل خێزانێن بارزانی ب ھاریكاریا برا كوردێن توركیا خۆ دەربازدكەت و ڤەدگەریتە ناڤچەیا بارزان حكومەتا عیراقێ ناچاردبت ل ئابا سالا (۱۹۳۳) شێخ ئەحمەدێ بارزانی ئازاد دكەت و ڤەدگوھێزنە ناڤچەیا بارزان ل ناڤەراستا سالا (۱۹۳٦)ێ بو دانوستاندنێ دچتە موسل لێ مخابن ل وێدهرێ د ھێتە گرتن ژلایێ موتەسەرفێ موسل و دەرمانی دەنێ وەكی موعجیزەیەك ژ مرنێ رزگاردبت پشتی دوو هەفتیان د نەھشیاریێ دا ھەر ددوماھیا وێ سالێ دا ئەو و برایێ وی یێ مەزن شێخ ئەحمەد و دگەل چەندەھا خێزانێن بارزانیان ھاتنە ڤەگوھاستن بو باژێرێ بەغدا و باژارێن دیتر ل رێكەفتی (۱۹٤۳/۷/۱۲)ێ بارزانیێ نەمر پشتی چەندین سال دەربەدەری و دەست بسەرداگرتن ب ھاریكاریا حیزبا ھیوا و چەند كەسەكێن نشتیمانپەروەر ل سلێمانیێ دەربازدبت و دگەھتە ناڤچەیا شنۆ ل كوردستانا ئیرانێ ھەردوو حكومەتێن ئیراق و ئیرانێ ب برێ (٥٠،٠٠٠) هەزار دیناران خەلاتی ددەن بۆ وی كەسێ بارزانی بكوژت، بەلێ بارزانی ل رێكەفتی (۱۹٤۳/۷/۲۸)ێ ڤەدگەریتە بارزان د دەمێ دو ھەیڤادا پتری دوو ھزار پێشمەرگەیان لێ خرڤەدبن و لسالا (۱۹٤۳ـ۱۹٤٥)ێ شۆرەشا بارزان دەستپێدكەت و د وێ شورەشێ دا چەندین داستانێن قەھرەمانانە تۆمار دكەن.
ژ گرنگترین شەران: شەرێ بناڤودەنگێ شانەدەر ل (۱۹٤۳/۱٠/۲).
شەرێ خێروزوك ل (۱۹٤۳/۱٠/۱۲).
شەرێ گورەتو ل (۱۹٤۳/۱۱/٦).
شەرێ مەزنە ل (۱۹٤۳۱۱/۱٠).
لرێكەفتی (۱۹٤۳/۱۱۲۹)دانوستاندن دگەل حكومەتێ دەستپێكرن (۱۹٤٥/۱/۱٥) لژنا ئازادی پێكئینا و لرێكەفتی (۱۹٤٥/٥/۲۸)شەر دەسپێتكەتەڤە و ل رێكەفتی (۱۹٤٥/۹/٥)ێ شەرێ مەیدان موریك دەستپێدكەت و دڤی شەریدا بەرامبەر پێنج شەھیدێن سوپایێ بارزانی 80 ئێخسیر و (480)كوشتیێن سوپایێ حكومەتێ ل (۱۹٤٥/۱۱/۱٠)ێ خۆ ڤەكێشا بۆ كوردستانا ئیرانێ و لسالا(۱۹٤٦)ێ بارزانیێ نەمر دگەل چەند پێشمەرگەیەكان چۆنە دگهل كۆمارا مھاباد بارزانی رۆلەكێ گرنگ و كاریگەر دبینت د پێشڤەچونا كومارێ دا و پێشەوا قازی ب پلا جەنەرالێ كومارێ پلەداردكەت بەلێ مخابن ڤێ كومارێ ژیەكێ كورت بر د ھەر د وێ سالێ دا پارتی دیمۆكراتی كوردستان دامەزراند و د نەھـ كونگرەیان دا بارزانیێ نەمر سەروكاتیا پارتی دیموكراتی كوردستان دكەت (۱۹٤٦/٤/۲۹) شەرێ قاراوا ل ناڤچەیا سەقز بو بەرەڤانیكرن ژ كومارا مھاباد دەستپێكر و دڤی شەری دا 80 سەربازو ئەفسەرێن ئیرانێ ھاتنە كوشتن و ھندەك ھاتنە ئێخسیركرن بێ كو چ زیان ب پێشمەرگەیێن بارزانی بكەڤن و ل (۱۹٤٦/۸/۱٦) شەرێ مل قەرێن یان مامە شایی دەستپێكر و ل ھەفتیا ئێكێ یا ھەیڤا سێ (۱۹٤۷) شەرێ نەلوس دەستپێكر و ل (۱۹٤۷/۳/۱۳)ێ شەرێ شنۆ و رەخەدە دەستپێكر و ل ( ۱۹٤۷/۳/۲٤)ێ شەرێ قارنە دەستپێكر و ل ( ۱۹٤۷/۳/۲٥)ێ شەرێ ھەڤرس دەستپێكر و ل (۱۹٤۷/٤/۳)ێ شەرێ نێرگێ روویدا كو دڤی شەری دا بارزانی ب برینەكا سڤك برینداربوو ل (۱۹٤۷/٤/۱۹)ێ جارەكا دی بارزانی ڤەدگەریتە ئاخا ئێراقێ ل (۱۹٤۷/٥/۲۷)ێ جارەكا دی دچتە گوندێ جێرمێ ل كوردستانا ئیرانێ ل (۱۹٤۷/٦/۱۱)ێ شەرێ چیایێ زۆزك و دەشتا ماكو دەستپێدكەت و ئەڤ شەرە سێ روژ و سێ شەڤا ڤەدكێشیت بێ راوەستیان و دڤی شەری دا ئیرانێ تۆپ و فروكە و تانك بكاردئینان كو بەری ھنگی ئیرانێ خو بو ڤی شەری بەرھەڤكربوو لێ د بەرژەوەندیا وانده نەبوو بارزانی دوی شەری دا سەركەفت ژبلی سەدەھا كوشتیا و چەندین ئێخسیرا ل (۱۹٤۷/٦/۱۸) بارزانی و (۲۷۱) پێشمەرگە ب رێیا روبارێ ئاراس چونە ناڤ خاكا ئێكەتیا سوڤیەت و ل(۱۹٤۸/۱/۱۹) د كونفرانسەكا گشتی دا كو ھەموو كۆچبەر و ئاوارەیێن كوردستانا ئیراقێ و ئیرانێ تێدا بەرھەڤ ببوون سەركردایەتیا سیاسی یا ھەڤبەش بو تەڤگەرا كوردینیێ ھاتە ھەلبژارتن و بارزانی بۆ وێ سەركردایەتیێ ھاتە ھەلبژارتن و ل (۱۹٤۸/۸/۲۹) ئەو و ھەڤالێن خوە ل باكوری د ھێنە ڤەگوھاستن بو باژارێ تاشقەند پایتەختێ ئوزپاكستان ل(۱۹٤۹/۳/۱۳)ێ بارزانی ژ ھەڤالێن خوە ڤەدبت و بتنێ دگەل دوو ھەڤالا دبەنە چەمبایی لسەر دەریاچەیا ئورال ل وێرێ د ھێنە گرتن ل ھەیڤا ئەیارێ سالا(۱۹٥۳) ستالین دمرت و خرووشوڤ دھێتە ل سەر دەستھەلاتێ و بارزانی ڤەدگەریته مۆسكو و چەند جارەكا چاڤێ وی ب خروشوڤ دكەڤت پشتی شۆرەشا سالا (۱۹٥۸)ێ پشتی(۱۲)سال دەربەدەری ڤەدگەریتە بەغدا و لسالا ۱۹٦٠ ب ئێكجاری ڤەدگەریتە كوردستانا باشور ل ناڤچەیا بارزان جێھگر دبیت و لسالا (۱۹٦۱) شورەشا ئەیلۆلێ دەستپێدكەت بو ماوەیێ نەهـ(۹) سالا د ئەنجامدا حکومەتا بهغدا نەچاردبن دانپێدانانێ ب شۆرەشا کوردی ب کەن و رێکەفتنا بەیانا (۱۱)ی ئادارێ د گەل بارزانی مۆرکەن و ھەر د وێ سالێ دا ئوتونومیێ بو كوردستانا ئیراقێ ب دەستڤەدئینین و ل(۱۹۷۱/۹/۲۹)ێ دوژمنا پیلانەكا رەش دانابوو بۆ بارزانی لێ خودێ پاراست و ژوێ پیلانێ رزگاركر و ل سالا (۱۹۷٤) دەستھاڤێتە شەرێ بەرەڤانیێ و ل ئادارا (۱۹۷٥)ێ ژ ئەگەرێ رێكەفتنامەیا جهزائیر و ئەو پیلانێن نێڤدەولەتی بۆ تێكبرنا شورەشا ئەیلولێ ئەو و سەد ھزار كەس كوردێن ئیراقێ بەرەڤ ئیرانێ ئاوارەبوون و ل (۱۹۷۹/۳/۱)ێ ل ئەمریكا ب نەخوشیا شێرپەنجەیێ چۆ بەردلۆڤانیا خودێ، خودێ جھێ وی بكەته بهھەشت ل 5/3/1979 ل سەر وەسیەتا وی ل باژارێ شنو ل كورستانا ئیرانێ ھاتە ڤەشارتن پشتی راپەرین و سەرھلدانا كورد لسالا ۱۹۹۳ێ د رێو رەسمەكا تایبەت و شكۆ داردا ل ئاخا باب و باپیرا دگەل كورێ وی شەھیدێ نەمر ئیدریس بارزانی ل بارزان ھاتن ڤەشارتن و تێدا خهلكێ كوردستانێ د كهرنهڤالهكا پر جهماوهری یا بێ جیاوازی دا د وێ رێورەسمێ دا ئامادەبوون، وەغەرکرنا بارزانیێ نەمر ئەوێ بوویە هێمایێ بەرخودان و تێکوشینا گەلێ کوردستانێ و بۆ هەموو پێکهاتێن خۆ دێ ل سەر ڤێ رێبازێ بین ئەوا بارزانی ژ بو مە دانایی.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی