توركیا پەیوەندیێن خۆ لەگەل سووریا ئاسایی دكت
رووداو – هەولێر
چاودێرانی سیاسی پێیانوایە هەوڵەكانی توركیا بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ سووریا كارێكی ئاسان نییە و بە زەحمەتی دەزانن پەیوەندی نێوان هەردوو وڵات بگەڕێتەوە بۆ پێش ساڵی 2011، ئەگەریش پەیوەندییان ئاسایی ببێتەوە كار لە دەستكەوتەكانی كورد ناكات.
ماوەیەكە سەرچاوەكانی هەواڵ ئاماژە بە هەوڵی حكومەتی توركیا و رەجەب تەیب ئەردۆغان دەكەن بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ سووریا. رۆژی 17ی ئەم مانگە ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز لەسەر زاری بەرپرسێكی ئاكپارتی رایگەیاند: “هێشتا ئەسەد بكوژە. خەڵكەكەی ئەشكەنجە دەكات. لەم رووەوە هەڵوێستی ئێمە نەگۆڕە. بەڵام ئەو پشتگیری لە ئۆتۆنۆمی كورد ناكات. لەوانەیە حەز لە چارەی یەكدی نەكەین، بەڵام لەو رووەوە هەمان سیاسەت پەیڕەو دەكەین”.
بەگوێرەی سەرچاوەكان هەوڵێكی هەرێمی لە ئارادایە بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندیی توركیا لەگەڵ سووریا. ئیدریس نەعسان، چاودێر و توێژەری سیاسی لە رۆژئاوای كوردستان پێیوایە هەوڵێكی ناوچەیی بۆ زیندووكردنەوەی پەیوەندییەكانی توركیا – سووریا هەیە.
نەعسان بە (رووداو)ی گوت “لەماوەی رابردوودا قسەیەكی زۆر لەبارەی هەوڵی جەزائیر بۆ نێوبژیوانی لەنێوان هەردوولا كرا”. نەعسان پێیوایە زیندووكردنەوەی رێككەوتننامەی جەزائیر جارێكی دیكە زۆر زەحمەتە “ئەوە پەیوەستە بە هاوسەنگیە ناوچەییەكان و پلانی نێودەوڵەتی بۆ گۆڕینی نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرلەنوێ رێكخستنەوەی بەرژەوەندییەكان بە گوێرەی هاوسەنگیی نوێ لە ناوچەكەدا”.
دەبێت توركیا قوربانی بدات
دوای ئەوەی بەشار ئەسەد، سەرۆكی سووریا شوێنی باوكە كۆچكردووەكەی گرتەوە، پەیوەندی ئەو دوو وڵاتە بەخێرایی بەرەوپێش چوو، تا رووداوەكانی ئاداری 2011، سووریا و توركیا چەندین رێككەوتنامەی ئابووری، بازرگانی و سیاسییان واژۆ كرد. كار گەیشتە ئەوەی ڤیزای نێوان هەردوو وڵات هەڵگیرا، بەڵام دەستپێكردنی راپەڕینی سووریا و گۆڕینی ئاراستەی راپەڕینەكە بۆ شەڕی چەكداری، پەیوەندی توركیا – سووریای پێچەوانە كردەوە. ئەردۆغان بووە دوژمنێكی سەرسەختی ئەسەد و لە هەموو بۆنەیەكدا جەختی لەسەر لادانی ئەسەد لە دەسەڵات دەكردەوە.
محەممەد جیهاد توێژەر لە كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ناوەندی (SAMER) دەڵێت: “پەیوەندیی توركیا و سووریا بەهۆكاری ئایدیۆلۆژی، سیاسی و ئاینی تێكنەچووە. بەهۆی هەڵوێستی بەرژەوەندیخواز و هەلپەرستی توركیاوە خراپ بووە، بۆیە دەبێت پرسیاری ئەوە بكەین كە ئایا بەرژەوەندیی هاوبەشی توركیا و سووریا چییە؟”.
محەممەد جیهاد سەبارەت بە ئەگەری ئاساییبوونەوەی پەیوەندی لە نێوان توركیا و سووریا دەڵێت “ئەگەر ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان بۆ دەسەڵاتی ئاكپارتی و لەوەش گرنگتر بۆ دواڕۆژی ئەردۆغان و بەرژەوەندییەكانی سوودی هەبێ، ئەوا پەیوەندییەكان ئاسایی دەبنەوە”.
بەڵام جیهاد پێیوایە پڕۆسەی ئاساییكردنەوە ئەوەندە ئاسان نابێت “ئاساییكردنەوە لە ماوەیەكی كورتدا زەحمەتە. ئەگەر توركیا بخوازێ پەیوەندییەكانی لەگەڵ سووریا ئاسایی بكاتەوە، چانسی ئاساییكردنەوە بە ئاسانی بەدەست نایەت. توركیا ناچارە ماوەیەكی درێژ هەوڵ بۆ ئەمە بدات و قوربانی بدات”.
دوای تێكچوونی پەیوەندییەكانی توركیا و سووریا، سیاسەتی دەرەوەی توركیا تووشی كورتبینی بوو بەتایبەتی لەئاستی نێودەوڵەتی. ئۆباڵی بەهێزبوون و بەرفراوانبوونی پێگەی داعش لە سووریا لەنێو رای گشتیدا خرایە ئەستۆی توركیا.
سەڤاش گەنج مامۆستای زانكۆی فاتیح و پسپۆڕی سیاسەتی نێودەوڵەتی پێیوایە خوێندنەوەی هەڵە بۆ رووداوەكانی سووریا و حیساب نەكردن بۆ مانەوەی ئەسەد توركیای خستە نێو زەلكاوێك كە دەرچوون لێی زەحمەتە.
سەڤاش بە (رووداو)ی گوت “لەلایەك پەكەكە بووە خاوەن دەسەڵات و ناوچەیەكی دروستكرد، لەلایەكی دیكە توركیا ناچار بوو سێ ملیۆن پەنابەر قبوڵ بكات، هەروەها بەهۆی رەوشی نائارامی سەر سنووری توركیا بازرگانی و گەشتیاری تووشی داڕمان بوو”.
ئەوەی ئاساییبوونەوەی پەیوەندی توركیا و سووریا زەحمەتر دەكات، تێكچوونی پەیوەندیی توركیایە لەگەڵ رووسیا. سەڤاش گەنج پێیوایە ئاساییكردنەوەی پەیوەندی لەگەڵ سووریا پەیوەستە بە هەوڵی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان لەگەڵ رووسیا “بۆ ئەوەی ئەنقەرە لەگەڵ رووسیا ئاشت ببێتەوە، بۆ ئەوەی لە سووریا سەقامگیری هەبێ، بۆ ئەوەی ناوچەی پەكەكە مەترسی كەمتری لەسەر توركیا هەبێ، توركیا ناچارە دان بە مانەوەی ئەسەد لە دەسەڵاتدا بنێ”.
توركیا لە كورد تۆقیوە
هەوڵی توركیا بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ سووریا ناچارییە. بارودۆخی ناوخۆی سووریا، گۆڕانی هاوسەنگییە سەربازی و سیاسیەكان، تادێت زیاتر پێگەی توركیا لاواز دەكات، توركیا لە پڕۆسەی سیاسی نێو سووریادا رۆڵی زۆر لاواز بووە، ئەگەر نەڵێین بەتەواوەتی نەماوە.
سەردار یڵدرم، مامۆستای زانكۆی ئەرتوكلو لە ماردین و توێژەر لەبەشی كۆمەڵناسی پێیوایە بەعس لە دەسەڵات دەمێنێتەوە و ئەگەریش هەیە ئۆپۆزیسیۆنی سووریا وەكو لایەنێكی سیاسی بەشداری لە هەڵبژاردن بكات “شەڕ گەیشتووەتە بنبەست. سووریا، رووسیا و ئێران سەرەڕای ئەو هێزەی هەیانە بە درێژایی چەند ساڵی رابردوو نەیانتوانی ئۆپۆزیسیۆنی سووریا لەنێوببەن. ئۆپۆزیسیۆن سەلماندی بەلانیكەم دەتوانێ درێژە بە شەڕی گەریلایی بدات. توركیا، سعودیە و قەتەر و دژبەرانی دیكەی پارتی بەعس تێگەیشتن كە ناتوانن رژێم بڕووخێنن، ئەمریكاش ئامانجێكی لەو جۆرەی نییە. لەم ئاستەدا دەتوانن لەگەڵ یەكدی سازش بكەن”.
ئەگەرچی یڵدرم پێیوایە تاكە هۆكار بۆ هەوڵی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی توركیا و سووریا مەسەلەی كورد نییە بەڵكو بە بنبەست گەیشتنی شەڕە، بەڵام پێشیوایە دەسكەوتەكانی كورد لە رۆژئاوای كوردستان هەندێك لە دەوڵەتانی ناوچەكەی ترساندووە، بۆیە هەوڵەكانیان بۆ لەناوبردنی دەخەنەگەڕ “دوای راگەیاندنی حكوومەتی هەرێمی كوردستان لە ساڵی 1992، توركیا، ئێران و سووریا میكانیزمی سێ قۆڵییان دروستكرد. ئەمڕۆ هەمان مەسەلە بۆ كوردی سووریا دووبارە دەبێتەوە”.
هەروەها دەڵێت ئەگەر پەیوەندییەكانیش ئاسایی ببنەوە، ناچنەوە پێش ساڵی 2011.
دەستكەوتی كورد لە رۆژئاوای كوردستان، توركیای زیاتر لە سووریا نیگەران كردووە. بۆیە یەكێك لە ئامانجەكانی توركیا لە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ سووریا رێگرتنە لە دەستكەوتەكانی كورد.
ئیدریس نەعسان لەوبارەوە دەڵێت “كورد بەو رۆڵە میحوەریەی دەیگێڕێ لە توانایدایە هاوسەنگییەكان بپارێزێ، كورد توانی پشتگیری و هاوكاریی نێودەوڵەتی تاوەكو ئاستێكی باش بەدەستبێنێ. ئەوەش ئەگەری قوربانیدان بە كورد و بەكارهێنانیان وەكو سەرباز زۆر كەمتر دەكاتەوە ئەگەر نەڵێین هەر نایهێڵێت”.
سەڤاش گەنج مامۆستای زانكۆش پێیوایە هەوڵەكانی توركیا بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ سووریا كاریگەریی لەسەر كورد نابێ “كورد لەنێو سیستەمی نێودەوڵەتی رەوایەتی بەدەستهێناوە كە هیچ كاتێك بەمشێوەیە نەبووە. چونكە شەڕی داعش دەكات. نزیكبوونەوەی توركیا لە ئەسەد و ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ سووریا كاریگەری نەرێنی لەسەر كورد نابێ. رەنگە جارێكی دیكە (سیستەمی چاودێری لەسەر سنوور) بۆ پەكەكە دروست بكرێت. جگە لەمە گۆڕانكاری گەورە روونادات”.
بەڵام سەردار یڵدرم پێیوایە ئەوەی كورد لە سووریا بەدەستی هێناوە هێشتا نەبووەتە دەستكەوت “بۆ ئەوەی ئەوانە ببنە دەستكەوت پێویستە دەوڵەتی ناوەندی دانیان پێدا بنێت. حیزبی بەعس تا ئێستا ئەو ئیعترافەی نەكردووە”.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی