تۆرا لالش
بتنێ تاوسا ئێزدیانە کو ئێزدیان – ل هەر کوچ و کەنارەکی جیهانێ بن خڕڤە دکەتە سەر ئێک و پێکڤە گرێ ددەت، ئەو ل هەر جهەکی ئێزدی لێ هەین دگەڕیت و ئێک پەیاما هەڤبەش دگەهینیت ژ کوردستانێ بگرە هەتا ڕوسیا، تورکیا، گورجستان و هەر وەلاتەکێ دی کو ئێزدی لێ ئاکنجی بن.
تاوس گێڕان ڕێوڕەسمەکە ژ کەڤندا د ناڤ ئێزدیاندا دهاتە گێڕان بۆ گەهاندنا پەیاما راست و دروست یا خوداناسینێ، ژ لایێ قەوالێن شێخ ئادی(شیخادی) ڤە د ناڤ ئێزدیاتیێ دا دهاتە بەلاڤکرن.
سالێ دو جاران دهاتە گێڕان، دەمێ وێ ژ لایێ جڤاتا ڕوحانی و میرێ ئێزدیان ڤە دهاتە دیارکرن.
جارا ئێکێ ل ئینیا پشتی سەرێ سالێ، و جارا دووێ ل دوماهییا جەژنا جەماییا شێخ ئادی میرێ ئێزدیان و ئیختیارێ مەرگەهێ، هەر سال دەستەیەکا قەوال و دینداران دەستنیشان دکەن کو دگەل گەڕا تاوسێ بن، دا ڕێوڕەسمێن تاوسێ بگێڕن ل هەر قۆناغەکێ.
بۆ زانین، پێشوەخت هەر گوندەکێ تاوس بچتێ، ل گەڕا سالا بۆری مالەک هاتیە دەستنیشانکرن و بەراتەک وەرگرتییە، خودانێ وێ مالێ دێ قۆناغا تاوسێ ل سالا بهێت ل وێ مالێ بت، ئەو مال کاروبارێ تاوسێ دکەت.
تاوسێن مە ئێزدیان گەلەک دێرینن و هەر ژ کەڤندا د ناڤ ئێزدیاندا دهاتنە گێڕان، ژ بەر کو ئێزدیخان بەرفرەهـ بوو، حەفت تاوس د ناڤ ئێزدیاندا دگەڕیان و هەر تاوسەک بۆ دەڤەرەکا ئێزدیخانێ بوو:
1. تاوسا عەنزەل یا مەرگەها شێخانە.
2. تاوسا شنگالێ یا دەڤەرا شنگالێ بوو، پێ دبێژن “تاوسا ئێزی”.
3. تاوسا حەلەبێ یا دەڤەرا حەلەبێ بوو.
4. تاوسا خالتیا یا دەڤەرا خالتیا بوو.
5. تاوسا زۆزان یا دەڤەرا هەکاریێ بوو.
6. تاوسا مۆسکۆڤیا یا دەڤەرا ئەرمەنستان و گورجستانێ بوو.
7. تاوسا تەبرێزێ یا دەڤەرا تەبرێزێ بوو.
ل فەرمانا سالێن 1892-1893ێ، دەمێ سەرلەشکرێ عوسمانی فەریق عومەر وەهبی پاشا هێرش ئینا سەر ئێزدیان و دەست ب کوشتن و تالانکرنێ کر، نیشان و تاوسێن ئێزدیان ژی دگەل خۆ برن و دەستبەسەر کرن.
پاشان، ل سەردەمێ فەریق سلێمان نەزیف پاشا ل سالا 1905ێ، هندەک نیشان و تاوس هاتنە ڤەگەڕاندن، لێ هندەک هەتا نها ژی بێ سەروشوونن.
ژ بەر بارودۆخێ وی سەردەمی، ل چەرخێ بووری ڕەوش ل وان جهێن دی نەلەبار بوو. بتنێ دو تاوس دهاتنە گێڕان، ئەو ژی تاوسا عەنزەل و تاوسا شنگالێ بوون.
لێ نها ئەڤە چار سالە، میرێ ئێزدیان دگەل بابە شێخ و چڤاتا ڕووحانی، پشتی نەهـ سالان کو تاوس ژ بەر هەبوونا تیرۆرێ و هاتنا داعشێ و نەئارامیا ڕەوشێ هاتبوو ڕاوەستاندن، شکر ژ خودێ، وەک سالێن بۆری بڕیار هاتە دان جارەکا دی تاوسا عەنزەل ل مەرگەها شێخان و بحزانێ و شاریا و خانکێ بگەرت، ژبەرکو ل ڤان دەڤەران ڕەوش ئارامە، ل کوردستانێ ئێزدی ل بن سیبەرا حکومەتا هەرێما کوردستانێ د ئازادی و تەباییێ دا دژین و ڕێوڕەسمێن خۆ یێن ئایینی و جڤاکی ب ئازادی دگێڕن.
هەر وەسا ئەڤ سال ل شنگالێ ژی بریار هاتە دان تاوسا ئێزی دێ هێتە گێڕان.
جوقەتا تاوسێ ژ شەش قەوالان پێک دهێت، دگەل نەقیبێ بەر تاوسێ و مجێورێ قاپییا شێخ ئادی و مجێورێ کانیا سپی و قهحوەچی.
سەرجەم دبنە دەهـ کەسێن ئاینی کو دبنە دەستەكا ڕێڤەبەریا تاوسگێڕانێ ل وەلات شێخ.
ل شنگالێ گوهۆڕینەک هەیە، شێخێ وەزیر دکەڤیتە جهێ نەقیبێ بەر تاوسێ و کارێ وان دگەل گەڕا تاوسێ ئەڤەنە:
1. نەقیبێ بەر تاوسێ ژ پیرێن هەجیالی یە، ل ملێ راستێ یێ تاوسێ ڕادوەستیت، ڤەکرن و سوارکرن و راکرنا تاوسێ ب دەستێ وی یە.
2. سنجەق بەگێ مەزنێ قەوالانە، ل ملێ راستێ یێ تاوسێ ڕادوەستیت، ل تەنیشت نەقیبێ بەر تاوسێ، و ڕێبەریا قەوالان دکەت.
3. مجێوەرێ قاپییا شێخ ئادی دبێژنێ “سەردەری”، ژ هۆزا فەقیرانە، ل ملێ چەپێ یێ تاوسێ ڕادوەستیت و گێڕانا شیرپکێ شێخ ئادی ب دەستێ وی یە.
4. قەوالەک ژی دیوان گێڕە، موحەبەت و قەولان بۆ دیوانێ دبێژت، ب شیرەت و ڕێیا ئێزدیاتیێ ب ئەڕکانێن خوداناسینێ ڕوون دکەت و هەر کەسەکێ پرسیارەک هەبت، ئەو دێ بەرسڤا وی دەت.
5. دو قەوال شەبابێ لێدخن و دو قەوال دەفێ لێدخن، هەر چار ل هەر دو ئالیان ڕادوەستن ل دیوانا تاوسێ و دەست ب لێدانا دەف و شەبابێ دکەن دگەل بەیتا سپێدێ و بەیتا ئێڤاری و بەیتا جەندی و هەموو سەمایان.
6. مجێوەرێ کانیا سپی هەلگرێ چرایێ کانیا سپی یە، هەر مالەکا تاوس لێ ببتە قوناغ، ل سالا داهاتی دێ چرایێ کانیا سپی ل وێ مالێ هێتە ڤەکرن، ژ بۆ کو خێر و بەرەکەتا خودێ بکەڤیتە ناڤ مالا وان دا.
7. قاوەچی: قاوەچیێ قەوالانە، ل هەمی قۆناغان قاوێ چێ دکەت.
پێکهاتێن تاوسێ
• تاوس: ئێکە ژ نیشانێن پیرۆزێن مە ئێزدیان، ئالایێ ئێزدیاتیێ یە، ب شێوەیێ تەیرێ تاوسی هاتیە دروستکرن.
• قەوال: ئەو کەسن کو جل و بەرگ و پلەیەکا تایبەت د ناڤ ئێزدیاندا هەیە، ژ کەڤندا هاتینە دەستنیشانکرن کو دگەل تاوسێ بگەرن.
• دەف و شەباب: سازێن تایبەتن کو قەوال دگەل گەڕا تاوسێ و د ڕۆژێن جەژن و هەلکەفتان دا ل پەرستگەها پیرۆز لالش لێدخن.
• بەرات: نیشانەکا پیرۆزە، توبرکەکا پیرۆزە، ژ ئاخا لالشا پیرۆز و ب ئاڤا کانیا سپی وەک هەڤیر دهێتە هەڤیرکرن و ل پەرستگەها لالش د ناڤ شکەفتا بەراتێ دا دهێتە چێکرن، پێدڤیە هەر ئێزدیەک هەردەم بەراتەکێ دگەل خۆ هەلگرت.
• شیرپک: شیرپکێ شێخ ئادی (شیرپکێ ئاڤا کانیا سپی) کاسەکا پیرۆزە ل گەل تاوسێ دهێتە گێڕان، هەر کەسێ ئاڤێ ژێ ڤەخوت دهێتە مۆرکرن.
• کەفییا کەسک: پارچەکا قوماشێ ڕەنگ کەسکە، ب سەر ڕەخا بالیفێ ڤە، ل ئالیێ راستێ یێ تاوسێ دهێتە هەلاویسین، دبێژنێ “لەوح مەحفووز – ناڤێ خودێ” یە، ڕامانا هاتنا تاوسێ ئێزدیناسینە.
○ حەرامە سەلەف و دزی و دهرهو
○ و کوشتن و زنا و خەبەردان ژ نەبوون
○ و یێ ژ غەیری خودێ ڕا سوجدە بر
• چرایێ مەعریفەتێ: ئامیرەکێ تایبەتە، زەیتا بزر تێ دکەن و ب حەفت فتیلان ئاگر تێدا ڤێدخن، دبێژنێ چرایێ مەعریفەتێ، هەر فتیلەک نیشانا مەلەکەتەکێ یە.
ئارمانجێن گەڕا تاوسێ
گەشەپێدانا ئێزدیاتیێ یە د ڕێیا قەوالێن شێخ ئادی، ئەرکێ وان:
• قەول و بەیت و قەسیدێن ئایینی بۆ ئێزدیان ڕوون و شڕۆڤە بکەن.
• شیرەت و ئامۆژگارییان ل خەلکێ بکەن.
• تفاق و تەباییێ موحکەم بکەن.
• دەف و شەبابێ بژەنن.
• خێر و خێراتا ئێزدیان کۆم بکەن و ببەنە پەرستگەها لالش.
• ژ ئێزدیان بخوازن فەرزێن خۆ یێن حەقیقەتێ و تەریقەتێ بجهـ بینن.
• بێژن نابت مرۆڤێ ئێزدی گونەهان بکەت، دا جهێ وان نەبتە دۆزەخ. پێتڤیه خێر و خێراتێ بکەت، دا ل بەهەشتێ شاد بت، ژ بەر کو دنیا فانی یە و ئاخرەت هەیە.
• هەر وەسا ل گەڕا تاوسێ ئاڤا کانیا سپی و بەراتا شێخ ئادی دگەهیننە ئێزدیان، بۆ هەر مالەکا ئێزدیان بەراتەکێ ددنێ و هەر کەس دڤێت ئاڤێ ژ شیرپکێ تاوسێ ڤەخوت، ئانکو ئاڤا کانیا سپی ڤەخوار و هاتە مورکرن.
کەنگی تاوس دگەڕت.
وەک ل سەری دیار کر، سالێ دو جاران تاوس د ناڤ ئێزدیاندا دهێتە گێڕان: جارەکێ پشتی جەژنا سەرێ سالێ و جارا دووێ پشتی جەژنا چلێ هاڤینێ، پێنجشەمبا ئێکێ پشتی هەر دو جەژنان، نەقیبێ تاوسێ دگەل چار قەوالان و دگەل سەردەریێ قاپی و سەردەریێ کانیا سپی، تاوسێ ل بەر دەنگێ دەف و شەبابێ ژ پەرستگەها لالشێ بەرەف بحزانێ دبن.
قۆناغا ئێکێ ژ بحزانێ دەست پێ دکەت، دەمێ هەر قۆناغەکێ ئەو کەسێ ل پێشیا تاوسێ سێ جاران بانگ دکەت و دبێژت: وەرنە بەر تاوسا شێخ ئادی.
خەلکێ وی گوندی ب جل و بەرگێن ئێزدیان و پێخاس و هەلگرتنا تاڤ و بخوورێ پێشوازیا تاوسێ دکەن، ل بەر تاوسێ دەف و شەبابا زیارەتێ لێدخن.
هەگبەیا تاوسێ دکەنە ستوویێ خودانێ مالا قۆناغێ و هەگبەیا چرایێ کانیا سپی دکەنە ستوویێ خودانێ مالێ یێ پار.
دەمێ دگەهنە وێ مالێ، نەقیبێ تاوسێ سوار دکەت، قەوال دەف و شەباب لێدخن، پاشێ خەلکێ گوندی هەموو زیارەتێ دکەن، دەمێ تاوس دهێتە دانان ل قۆناغێ، قەوال دەست ب ڕێزکرنا قەولان دکەت، پاشێ بەیتا ئێڤاری و قەسیدا چوپان دهێتە گوتن و چرایێ مەعریفەتێ یێ شێخ ئادی دهێتە هەلکرن، پاشێ سەرهاتی و قەولێن ئێزدیاتیێ بۆ ئامادەبوویان شڕۆڤە دکەت و سەما دهێتە گێڕان.
ڕۆژا دویێ بەیتا جندی و بەیتا سبێ دگەل دەنگێ دەف و شەبابێ دهێنە گوتن و پاشێ شیرەت دهێنە گوتن، هەر مالەکا گوندی خوارنەکێ دروست دکەت و دئینیتە بەر تاوسێ، و پاشێ بەراتەکێ دگەل خۆ دبەت، هەر کەسەکێ کێشەیەک د ناڤ گوندی دا هەبت، ژ بەر پیرۆزییا تاوسێ چارەسەر دکەن، پشتی تێرخوارنێ، خەلکێ گوندی قەوالان ب ڕێ دکەن بەرەف گوندەکی دی.
چەندی ئەم دشێین
دەستا ل سنجەقێن شێخ ئادی بگێڕینین
دا ل سەر باوەر و ئیمانا خۆ بمینین
> چەندی ئەم د قادرین
دەستا ل سنجەقێن شێخ ئادی بگرین
دا ل سەر باوەر و ئیمانا خۆ بمرین.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی