ل كوردستانێ تەنها 3150 كەسا مۆلەتا هەلگرتنا چەكی هەیە
رووداو- هەولێر
بەپێی ئەو ئامارانەی لە پارێزگاكانی هەرێمی كوردستانەوە دراونەتە (رووداو)، تەنیا 3150 كەسی مەدەنی مۆڵەتی هەڵگرتنی چەكیان هەیە، ئەوە لەكاتێكدا لەهیچ شوێنێكی دنیا هێندەی هەرێمی كوردستان چەك لەنێو خەڵكی مەدەنیدا بڵاو نییە. گوتەبێژی پۆلیسی هەولێر دەڵێت لە ماوەی 24 كاژێردا 70 كەسیان لەسەر هەڵگرتنی چەكی بێ مۆڵەت دەستگیر كردووە.
لە هەرێمی كوردستان زۆر كەم ماڵ هەیە چەكی تێدا نەبێت. زۆر لەوانەشی چەكیان هەیە، سەر بە هیچ هێزێكی ئەمنی یان پێشمەرگە نین، بەپێی بەدواداچوونی (رووداو) مۆڵەتی چەك هەڵگرتن لە كوردستان تەنیا دراوەتە 3150 كەس (سلێمانی 1500، هەولێر 1200 و دهۆك 450 مۆڵەت).
جگە لە هێزەكانی پێشمەرگە و كارمەندانی ئاسایش، پۆلیس و دژە تیرۆر، هاووڵاتیی سڤیلیش دەتوانێ داوای مۆڵەتی هەڵگرتنی چەك بكات، ئەو مۆڵەتەش لەلایەن ئیدارەی پارێزگاكانەوە دەدرێ.
سامی جەلال، بەڕێوەبەری گشتیی دیوانی وەزارەتی ناوخۆی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە (رووداو)ی گوت، دەسەڵاتی پێدانی مۆڵەتی چەك دراوە بە پارێزگا و ئیدارەكان، ئەمەش بۆ سنوورداركردنی چەكهەڵگرتنە.
بەڵام چەكداری لە هەرێمی كوردستان سنووردار نییە، زۆربەی تاوانەكانی كوشتن، رووداوی خۆكوشتن، رفاندن، هەڵكوتانە سەر خەڵكی و هەڕەشەكردن لە كوردستان كە رۆژانە روودەدەن، بەهۆی چەكەوە دەكرێن. بەهۆی ئەوەی چەك لە زۆربەی ماڵاندا هەیە، كەم رۆژ هەیە هەواڵی رووداوێكی دڵتەزێن نەبیستی، لە هەرێمی كوردستان، پێشمەرگە و كارمەندانی دەزگا ئەمنییەكانی وەكو پۆلیس، لە دوای دەوام چەكەكانیان لەگەڵ خۆیان دەبەنەوە ماڵەوە.
رائید هۆگر عەزیز، گوتەبێژی پۆلیسی هەولێر بە (رووداو)ی گوت لە چەند رۆژی رابردوودا هەڵمەتێكیان بۆ دەستبەسەرداگرتنی چەكی بێ مۆڵەت كردووە و لە ماوەی 24 كاژێردا 70 كەسیان دەستگیر كردووە كە چەكی بێ مۆڵەتیان هەڵگرتووە. بەڵام ئەم هەڵمەتانە هەمیشە شتێكی كاتی و لەناكاون و زۆربەی جارانیش لە شوێنێكی دیاریكراو دەكرێن، واتە سیاسەتێكی بەردەوامی حكومی نییە بۆ نەهێشتنی دیاردەی چەكداری، وەكو ئەوەی تا ئێستا وەكو كێشەیەكی جددی تەماشا نەكرابێ.
مافپەروەر ئەسعەد رەزاق، بەڕێوەبەری كاروباری ناوخۆی پارێزگای هەولێر بە وەكالەت باسی مەرجەكانی پێدانی مۆڵەتی چەك دەكات و دەڵێت “ئەو كەسەی داوای مۆڵەتی هەڵگرتنی چەك دەكات، دەبێ رەزامەندی چوار فەرمانگە وەربگرێ (تەندروستی، پۆلیس، ئاسایش و پەنجەمۆر). كەسەكە كێشەی تەندروستی (جەستەیی و دەروونی) نەبێ، پێشتر هیچ تاوانێكی نەكردبێ، دۆسیەی لە ئاسایش نەبێت و پەنجەمۆریشی پێنەكرابێت لەسەر هیچ كەتن و تاوانێك. هەروەها نابێت تەمەنی لە 18 ساڵ كەمتر بێ”.
سەبارەت بەو چەكانەی مۆڵەتیان دەدرێتێ، ئەسعەد رەزاق گوتی “مۆڵەت تەنیا بە هەڵگرتنی دەمانچە و كڵاشینكۆف دەدرێ، هەڵگرتنی چەكی قورس یان چەقۆ، چەكی راو، شیر لە دەرەوەی یاسان”.
گوتیشی “خەڵكانێك هەبووە داوای مۆڵەتی چەكی قورسیان كردووە، بەڵام پێمان نەداون”.
لە سەرجەم شارەكانی هەرێمی كوردستان، گۆڕەپانی تایبەت بە فرۆشتنی چەك و تەقەمەنی هەیە.
ئەیوب عەبدوڵڵا، سەرۆكی لیژنەی ناوخۆ و ئاسایش و ئەنجوومەنە خۆجێییەكان لە پەرلەمانی كوردستان دەڵێت لەگەڵ وەزارەتی ناوخۆ باسی كڕین و فرۆشتنی چەكیان كردووە، بەڵام وەزارەت پێیڕاگەیاندوون بەهۆی ئەوەی پێشمەرگە و هێزە ئەمنیەكان بەشێكی چەك و پێویستیەكانیان لەو شوێنانە دەستدەكەوێ، ناتوانن دایانبخەن”.
سزای هەڵگری چەكی بێ مۆڵەت چییە؟
لە بڕگەی سێی یاسای ژمارە 16ی تایبەت بە چەك كە ساڵی 1993 لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە پەسەند كراوە، باسی سزای ئەو كەسانە كراوە كە بەبێ مۆڵەت چەك هەڵدەگرن: “ئەوەی بەبێ مۆڵەتپێدان چەكی ئاگرین یان عەتادەكەی لەژێردەستدا بێ یان هەڵیبگرێ، سزاكەی بەندكردنە كە لە ساڵێك كەمتر نییە، هەروەها غەرامەش دەكرێ. ئەگەر مۆڵەتیشی هەبێت، بەڵام لە خۆپیشاندانێك یاخود كۆڕ و كۆبوونەوەكاندا هەڵیبگرێ، بە هەمانشێوە سزادەدرێ.
شوان شێخ ئەحمەد، ئەندامی لیژنەی یاسایی لە پەرلەمانی كوردستان پێیوایە ئەو یاسایە پێویستی بە هەمواركردنەوە هەیە، چونكە تاڕادەیەك كارئاسانی بۆ هەڵگرتنی چەك دەكات.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی