دەمێ دئێین و بەرێ خۆ ددەینە مێژووێ دبینین رەھ و ریشالێن ئاینێ ئێزدیاتیێ گەلەک ئت دوور و درێژن ، لەوما ھەر ھەلکەفتەکە ھەبت ئەم ئێزدی بیر و باوەریێن خۆ پێ دئینین  ئەو ھەلکەفت دزڤرنە سەردەمێن کەڤن بەلکو وان سەردەمان دەمێن دەست پێکا ئافراندنا کنیاتێ و دەمێ بوونا مرۆڤان و دەمێن موکمکرنا پەیوەندیێن ژین وژیانا مرۆڤان دگەڵ سروشت و گیانەوەران و ئینانا باوەریا ھەرە موکم ب ئێکانیا خودێ مەزن . ھەگەر بێین و بەرێ خۆ بدەینێ دێ بینین عیدا خدر لیاس و ھندەک ژ رێ و رسمێن ڤێ عیدا پیرۆز و رێک وپێک و پوتە پێدانەک ھەرە مەزن ھەی دناڤا جڤاکێ مە یێ ئێزدیدا ئت درێژیا مێژوویدا ،  لدەمێ ھاتنا عید و عەرەفاتان ھەلبەت خەلکێ مە خۆ ئامادەدکەت ژبۆ پێشوازیکرن وگێرانا ھەر عیدەکە بێتن ، عیدێن مە ئێزدیان فەرق و جوداھی یاھەی دناڤبەرا واندا ، چاخ و وەخت و دەم و رێ ورسم و چاوانیا برێڤەبرنا عیدێ ژێک جودایە ، بەلکو ھەر عيدەک ب وەرزەکی ساڵێڤە یە گرێدایە ورامانەکە تایبەت ددەت ، زیارەتبوون و سەرەدانا باب چاکێن ئێزدیان ئەرکێ ھەرێ فەرە لدەمێ ھاتنا عیدێ ، ھەردیسان کەیف وخۆشی وشادی ئێکە ژ کار و رامانا عیدێ ، لەوما دێ بینین ھەر ژ زارۆکان و ھەتا کچ و کورێن گەنج و پیرەژن و پیرە مێران ھەست ب کەیف خۆشیەکێ دکەن چی ب بەرکرنا جلوبەرکان و ئاماداکرنا شرینیان و گرێدانا گۆڤەند ودیلانان لبەر دەنگێ دھۆل و زرنایێ،لەوما عید دجڤاکێ ئێزدیدا رامانا بەردەوامیا ژیانێ ددەت.

عیدا خدر لیاس ئێکە ژوان عیدان کو ھەر ساڵ ڤی دەمی ئەڤ رۆژ دئێتە ساخکرن و دبتە عیدا خدر لیاس دکەڤتە رۆژا پێنج شەمبووا ئێکێ ژ مەھا سباتێ ب رۆژناما رۆژ ھەلات ، بەری ھنگی ب سێ رۆژان رۆژیێن خدر لیاس دەست پێ دکەن و کەلەک خەلکێ ئێزدی ب رۆژیدبن لرۆژێن ( دووشەمبوێ و سێ شەمبووێ و چار شەمبووێ ) لرۆژا پێنج شەمبووێ دبتە عید ، ژ رێ و رسمێن ڤێ عیدێ چێنابت سەربر بێنە کوشتن وەک قوربانی بەرو ڤاژی دگەل عیدێن دی ، ئەڤە تاکە عیدە ئێزدیانە سەربرا بۆ خێرێ ناکوژن ، رامان وێ چەندێ ئەوە کو ل ڤی دەمێ سالێ زۆربەیا گیانەوەرەان ئت دوو گیانن یان ب تێشکن وشیری ددەنێ و گونەھە بێنە سەرژێکڕن لەوما خەلکێ ئێزدی خوارنا ڤێ عیدێ ب بەرھەمێن سروشتی و رۆەکی بتنێ ئامادەدکەن دبێژنێ ( بێخون ⁄ پێخون ) ئانکو چێنابت قوربانی بێنە سەربرین و خون ژێ بێت .
– قەلاتک : قەلاندنا نۆک وتۆفک ودرا و تۆڤێ گندۆری وھندەک جۆرێن دی ئێت دینتکا وتێکەل کرنا وان وەک چەرەزێ عیدێ ، رامانا ڤێ چەندێ ئەوە کو دەمێ چاندنا ڤان جۆرێن تۆڤان خلاسبوو و ئەۆێن زێدەکرین جوتیار دزڤرینتە ڤە بۆ ناف مالێ و کابانیا مالێ دکەتە قەلاتک بۆ خوارنێ لەوما دبێژن خدر لیاس وساڵ خلاس مەرەم ساڵا چاندنێ ب دووماھیک ھات،دیسان دەمێ قەلاتک دئێنە قەلاندن دڤیا ژ ھەفت جۆرە دێندکان پێک بێن وەکی ( قەنم ، درا ⁄ گارس ، گولێن بەرۆژ  ، تۆڤێ گندۆران ، نەھک ، باقلک ، وھتد ) ھەموو پێکڤە دئێنە دانان لرۆژا عیدێ ل پێشیا مێھڤانان.

– پێخوون ⁄ بێخون : قەلاندنا گەنمیە پاشی ھێرانا وی  بدستاری وچێکرنا شریناھیا عیدێ کو دبێژنێ  ( خەبیسە ) ئەو گەنمێ ھاتیە قەلاندن دگەل دۆشابا قەسبا تێکەل دکەن و ڤەسترێن وتۆبکێن خروڤر ژێ دروست دکەن ودئێنە بکارئینان بۆ خوارنێ وەک شریناھیا عیدا خدر لیاس ، بەلکو دئێتە ل قەلەم دان ئێکەمین شریناھین دژیانێدا ھاتییە درۆستکرن ، لەوا ل ھێڤارا عيدێ ھەر مالەك سێنيكەكا پێخوونێ بەرھەڤ دكەن و دادنێنە سەر جيەكى بلند ل مالێ دبێژن خدر و لياس ھەگەر ھاتنە وێ مالێ دێ تامكەنە پێخوونێ و دێ جيێن دەستێن وان لسەر پێخوونێ ديار بن و دێ خێر و بێر كەڤتە د ناڤ رزق و مالێ واندا و دێ زێدەبت.

– چەرخوس : گرارەکە تایبەتە سالێ ئێک جارێ دئێتە چێکرن ژ دەھنێ قەلاندی ل ڤێ عیدا خدر لیاس دبێژنێ چەرخوس گرارا عیدێ یە دڤێت ھەر مالەک لڤێ رۆژا پیرۆز ئەڤی جۆرێ گرارێ حازربکەت و بۆ فراڤینا عیدێ دئێتە دانان .
—  عیدا حژێکرنێ : ئەڤ عیدە دئتێتە ناسین ب عیدا مرازا ئەڤیندارا و چۆنا سەر دەنکا دخەونێدا ، ژبەرکو ل ھیڤارا عیدێ شەڤبێری خۆشدبن و شەڤخۆشک گەرمدبن و مەحفەل و جڤین دئێنە گیران ل ھوندرێ ماڵان و لدۆرا سۆبایا داران ، قەلاتک و چای زێدە دئێنە خوارن و ڤەخوارن ، کچ و کور پشتی دنڤن تێھنی دبن ژبەر زێدە خوارنا قەلاتکان چێدبت دخەونا خۆدا بچنە سەر دەنکێ مالا ئەڤیندارێن خۆ وئاڤێ ژی ڤەخۆن رامانا وێ ئەوە ئانکو ئەو ھەردوو ل نێزیک دێ بنە قسمەتێ ئێک و دوو ، ھندەک دبێژن پیرێ لبنا ل ڤێ شەڤێ مرازا ئەڤینداران حاسڵ دکەت ، بەرێ ل گۆندا دەمێ دوو سێ کچ و کور دچۆنە سەر رسقێ خۆ ل گەل ئیک دێ گۆتبان پیرێ لبنا وێ چۆیە ڤێ رەخا گۆندی و مرازا ڤان کچ و کوران حاسڵ کر.

– زیفکاندن : ئانکو پرچ قوساندن فەرە لسەر ھەر کەسەکی ئێزدی کچک و مەزن ل سبەیکا عیدێ لرۆژا پێنج شەمبووێ دباوەریا مە ئێزدیاندا خدر لیاس و خدر نەبی دڤێ رۆژێدا پرچێن خۆ قوساندینە ئێکی سەرێ ئێدی چێکرییە لەوما دڤێتن ھەر کەسەک دڤێ رۆژێدا ھندەک پرچا خۆ بقوسینت دبێژنێ زیفکاندن ، ھەتا ئێرۆ رۆژ ئەڤ دابوو نەریتە یە بەردەواما دناڤا مللەتێ مە ئێ ئیزدی دا ل ھەر جھەکی ھەبت.

– گوھ سمتن :  ئانکو نوقولکرنا گوھێن کەچکا ژبۆ ھەلگرتنا گۆھارکان ، ل ڤێ عیدێ گوھێن زارۆکێن کچ دئێنە سمتن ( کونکرن ) وەکی رۆژەکە پیرۆزە دونیا سارە و لبەر ئاگرێ سۆبایێ گوھێن وان دسمن وگوھارا بۆرا دکەنێ بدەستێ ھندەک ئافرەتێن شارەزا دڤی بواریدا ، ئیرۆ رۆژ نۆژدار و برینپێچ دزاڤن بڤی کاری رادبن.

– قەدەغەیا نێچیرێ : وەکی دئێتە خۆیاکرن ل ڤی ەمێ سالێ بتریا گیانەوەران ئپ دووگیانن و گەلەک دزاین و شیرێ خۆ ددەنە تێشکان  و بتریا تەیران لسەر ھیکانن لەوما چۆنا نێچیرێ قەدەغەیە ، ئانکو کۆشتنا وان یە حەرامە ھەتا کو سەربر ھاتیە قەدەغەکرنە ل ڤێ عیدێ و دئێتە ناسێن ب عیدا بێ خونێ خوارن و ڤەخوارنێت ڤێ عیدێ دبێ گۆشتن ئانکو بێ سەربرن لەوما سەربر نائێنە سەر ژێکرن ، ئێزدی دبێژن ( خدر لیاس وساڵ خلاس ) ئانکو سالا چاندنیێ خلاس و وەرزێ سار ئێ زفستانێ خلاس و ئێدی سەقا دێ بەرڤ بەھارواریڤە چت.

– سەرەدانا ناڤ زەڤی و دەخلان : لرۆژا عیدا خدر لیاس دڤێت ھەر جۆتیارەکی ئێزدی سەرەدانا ناڤ زەڤیێن خۆ بکەت و ھندەکێ ژ قەلاتکێن عیدێ دگەل خۆ ببەت و پاڤێژتە دناڤا زەڤیا خۆدا ئەوژی دباوەریا مە ئێزدیاندا ئەوە کو ھەر جۆتیارێ قەلاتکێن عیدێ ببەتە ناڤا زەڤیا خۆ دێ خۆدێ بەرەکەتێ ھاڤێژتە ناڤ ، چۆنکی ئەم ئێزدی دبێژین و مە باوەری ب وێ چەندێ ھەیە کو خدر لیاس وخدر نبی ھەردوو چاکێن خودێ ل ڤێ رۆژا پیرۆزا عیدێ ل دەشتێ دگەرێن و خێرێ و بەرەکەت لسەر زەڤێین جۆتیاراندا بەلاڤدکەن.
علمێ مە ئێزدیان د گەلەک سەبەقانادا ئامەژەیێ ئپ ڤێ عیدێ ددەت وەکی کەرم دکەت و دبێژت :
ژ قەولێ ( ئیمان ب چی نیشانە ) :
خدرۆ يى خدر
تە كاسەك دامن ژ بوكر
من ڤەدخوار بناڤ و دكر
من ڤەخوار وەكى دزانى
وى ئەز ئينامە لسەر عيلمێ قاتانى
من ڤەدخوار وەکى دزانى
خدرۆ يان خدرى
ب ھيمەتا قادرى
ل هەموو جەوابا يى حادرى
شەرەف دەنگ دكەت ب ئەساسە
فەهمێ وى زۆر قياسە
چى خدر بت يان ئەلياسە
ژ ئالیەکی دیڤە دەمێ دئیین و ئەم باش و ھوور بەرێ خۆ ددەینە ئاینێ ئیزدیاتیێ دێ بینین ئیزدیاتی ئاینەکی ھەری کەڤنە و ئێکە ژ ئاینێن رۆژھەلاتا ناڤەراست ، ھەتا ئیرۆ رۆژ ئێزدیان زمانێ خۆ ئێ دایکێ پاراستییە و ئاینێ خۆ ئێ کەڤن پاراستیە بەرامبەر فەرمان و زولم و زۆرداریا ئت دریژیا مێژوویدا لسەر مللەتێ ئێزدی ھاتیەکرن و بەلکی ھەتا ئیرۆ رۆژ ئەڤ زولم و زۆرداریە یە بەردەوامە لسەر ئیزدیان لێ ھەر ماینە ساخ وەک زمان وئاین و کەلەپوورێ باب و کالان ، ھەر دیسان ھەموو عید و عەرەفاتێن مە ئێزدیان ئپ کەڤناتیا مرۆڤانڤە دگرێداینە ونیشانا ھەبوونا کنیاتێ ودەستپیکا ژیانا مرۆڤان ددەن ، ئێک ژوان عیدا ئەڤ عیدا خدر لیاسە.

– گێرانا عیدا خدر لیاس : ئەڤ عیدە راستوخۆ ب سروشتیڤە یەگرێدایە گێرانا ڤێ عیدێ وەکو مە دیارکری ل ھەر مالەکە ئێزدی رێ و رسمێن ڤێ عیدێ دئێنە گێران ، لێ ل ھندەک جھێن تایبەت نیشانگەھێن خدر لیاس لێ ھەنە خەلکین ئێزدی ل ڤێ رۆژا پیرۆز سەرەدانا وان نیشانگەھان دکەن ب مەرەما زیارەتبوونێ و گێرانا عیدێ ب کەیف و خۆشی لبەر دیوان و حەوشێن وان نیشانگەھان ژوان جھان ( نیشانا خدر لیاس ل لالشا نوورانی و لگۆندێ کەرسافا و لگۆندێ بۆزا و ل ناحیا بەعەدرێ و باجدا و لباشیک وبەعزانا و چێدبت ل ھندەک جھێن دی ھەبن ، لڤان جھێن پیرۆز ئێزدی لێ کۆمدبن و بسەدان خێزان ل سبەیکا قەستا ڤان جھێن پیرۆز دکەن و عیدا خدر لیاس ل ئێک و دوو پیرۆزی دکەن و گۆڤەند و دیلانێن عیدێ گرێددەن ھەتا دانێ ھێڤاری.

– لێکرنا ناڤێ خدر و ناڤێ لیاس : وەکی دئێتە دیارکرن بتریا ناڤێن ئێزدیا ب ھەلکەفتانڤە دگرێداینە لەوما دێ بینین دەمێ زارۆکێن ئێزدی ئێت کور ژدایک دبن ل رۆژێن خدر لیاس یان نێزیکی وان رۆژان دێ ناڤێ وان کەنە خدر یان لیاس ئەڤەژی رێزگرتنەکە مەزنە و ئیمانا کەسێ ئێزدییە ب عیدا خدر لیاس وپیرۆزیا وان لناڤا جڤاک و مللەتێ ئێزدی ، ھەر دیسان خێزانێن مە ئیزدیان دەمێ ناڤێ خدری ھەبت بتریا وان ناڤێ لیاس رادکەن و بەرو ڤاژی دەمێ ناڤێ لیاس ھەبت دێ ناڤێ خدری راکەن ھەر دیسان ئێکسەر باتکەنە خدری بابێ لیاس و دبێژنە لیاس بابێ خدر ئا ھۆسا ناڤێ خدر و لیاس ھاتینە پاراستنە دناڤا مللەتێ ئێزدیدا بتر ژ ھەموو مللەتێن دی.

دئێزدياتيێدا ھەگەر ئەم بەرێ خۆ ب دەينێ وەك مێتولۆژى تێگەھەك گەلەك پيرۆز دايە خدر وئلياس وەك دوو مەلايكەت وەك دوو دەروێش وەك دوو كەسێن چاك وەك دوويێن زێندى ھەتا نھۆ دساخ داينە ناسين ، ھەر وەسا ناڤێ خدر و لياس د گەلەك قەول و بەيتا دا ھاتيە نەخاسمە
د قەولێ (  پير شەرەف ) دا ھاتییە  :
شەرەف دەنگ دكە ژ ئەساسە
فەھمێن زۆر قياسە
تو خدرى يان لياسە
دئێزدیاتیدا دئێتە خویاکرن کو کەسایەتێن خدر ولیاس دئێنە ناسین ب سوارێن بوزێ ئانکو سوارێن مەھینا سپی و ھەردوو دساغن مانە ژ ئاڤا ھێوانێ ڤەخوارینە ⁄ ئاڤا ژیانێ ل ھەر دەم وەختان دیاردبن بناڤێ خدر و لیاس  .
– عیدا خدر لیاس وەک مێژوو دگەل ئاین و چڤاکێن دی :
دگەلەک سەبەقێن علمێ مە ئێزدیاندا ئامەژە ب پیرۆزی و بیر وباوەریێن خدر لیاس دئێنە دان ژوانە(  دوعایا ئیمانێ ) و   قەولێ ( دەروێش ئادەما ) و قەولێ ( موسا پێخەمبەر ) و قەلێ  ( پیر شەرەف ) :
چی دونیایەکا رەنگینە
یە تژییە ژ قەوم و مللەت
ومەسەب و دیینا
بەلێ ھەر مللەتەک
بزمانێ خۆ خۆدێ د حەبیینە
رامانا وێ ئەوە ئانکو ئەڤ دونیایە ژ گەلەک قەوم و مللەت و ئاینان پێکدئێت و رەنگە جۆرێن مرۆڤان ل ھەموو رەخێن جیھانێ لێ ھەر مللەتەک ژ وان مللەتان ب زمانێ خۆ و عرف و عاداتێن خۆ و دابونەریتێن ژ باب وباپیرێن خۆ وەرگرتن و دۆزا وان فێربووی خۆدێ مەزن د حەبیینا ئانکو باوری ب خۆدێ مەزن ھەیە ، وەکی دئێتە خۆیاکرن عیدا خدر لیاس دناڤا گەلەک قەوم و مللەتاندا دئێتە گێران و گەلەک ژوان قەوم ومللەتان باوری ب وان ھەیە و پیرۆزی و رێزگرتنەکە مەزن ددەنێ ، ژوانە ئەم ئێزدی دبێژینێ ( خدر لیاس ) وەکی دئێتە دیارکرن گەلەک مللەتێن دین ھۆسا دبێژنێ ، عەرەب و ترک دبێژنێ ( خضر ) ، ھنود دبیژنێ ( خواجە خدر ) ، کورد دبێژنێ خدرێ زێندی ، نسارە دبێژنێ ( گۆرگیس ) ، ئسرائیلی دبێژنێ ( ئارمیا ⁄ ئێلیا ) ھەردیسان پەرتۆکێن ئاسمانی ب پیرۆزی بەحسا خدر و لیاس دکەن ، ژ ئالیەکی دیڤە ھەگەر بێین و ھوور بەرێ خۆ بدەینێ ب رێکێن رێزمانی دێ بێنین ھەردوو ناڤێن خدر ولیاس وەک رامانا ناڤی جوداھیەک یا ھەی بەلکو بەیڤا خدر دئێتە گرێدان ب نوو بەھار و بەھارواریڤە وپەیڤا لیاس بەلکو دئێتە ناسین کو پەیڤەکە یونانییە ئیلیا ئیلیانۆس ، ژئالیەکی دیڤە ئەم ئێزدی دبێژین خدر ولیاس دوو برابوون جۆتیاربوون خودان کەرامەت بوون ، نیشانگەھا وان ل لالشا نوورانی یاھەی و ھەر ساڵ ل عیدا خدر لیاس دئێنە توافکرن .
دەرئه‌نجام :
– ل دووماھیکێ ئەم دکارین بێژین عیدا خدر لیاس عیدا ھەموو مللەتانە و ب ھەر کەسەکیڤە یە گرێدایە .
– عیدا جۆتیارانە و داخوازیا خێر و بەرەکەتێ یە و دووماھیک ئینانا وەرزێ چاندنێێ یە .
– عیدا مرازایە و بجھ ئینانا خەونێت ئەڤینداران .
– عیدا بیر ئینانا کوشتنا تەیر و تەوال و گیانەوەرێن ئاڤس و خودان تێشکن ، ئەوژی گونەھە بینە کوشتن و یە حەرامە .
– عیدا چیکرنا بۆ جارا ئێکێ جۆرێن شریناھیا و جۆرێن تۆڤێن قەلاندی .
– عیدا چێکرنا پرچێیە ب ئارمانجا پاقژیێ و خۆ پاراستن ژ تای و موویێن دریژ ئێت پرچێ لژێر ناڤێ ( زیفکاندن ) .
– عیدا خدر لیاس دبتە عیدا بەردەوامی دان ب ژیانێ دەمێ خدر و لیاس ب فروارا خودێ مەزن ھەرساڵ جارەکێ دئێن و بەرێ خۆ ددەنە دەشت و چیا و مرۆڤاتیێ داکو ژیان ھەرە بەردەوام بت .

ژێدەر :
١- عيد خدرلياس و خدر نبي واهم مراسيمها ⁄ شمۆ قاسم دنانی
٢- جەژن و رۆژيێن خدر لياس د باوەريا ئێزديان دا ⁄ مەھدى حەسەن
٣ – خدر لياس ( سوارى بوزى ) في الميثولوجيا الايزيدية ⁄ جاسم قاسم بوزاني
٤- من النصوص الايزيدية : الانسانية تجمعنا / سالم الشيخ الهكاري
٥ – ذكريات لاتنسى عيد خدر الياس ⁄  الياس  خضر علي
٦ – پەرتۆکا (   عادات وتقالید أيزدية   ) / الياس نعمو ختاري