دەسپێكا دینێ سەرۆكێ ملیاكەتا یێ منانی
فەهمی بابێ رۆژانێ
پشكا ئێكێ
منانی وداسنی (*)..ئەڤ هەر دوو ناڤە ئیرۆ دبەرزەنە سەرەرای كورییا وان ددیرۆكا مللەتێ كرمانجی دا،ژلایێ دیرۆكی ڤە:هەردوو ناڤ ب شێوەكی دیار وئاشكەرا لسەر دەسهلاتا خێزانا سیێ یا كانجی _سۆمەری ڤە ئەوا حوكمرانی دناڤبەرا سالێن(2113_2006)بەری زایینی وناڤێ ئێكێ (منانی)ئانكو( ننا _نان )دمێژوەكا زوودا دیار دبە ل چاكسازیێ كارگێری یێن پاشا ئۆركاجینا نێزیكی ل چار ئێكا ئێكێ ژهەزارێ سێیێ بەری زاینی دەمێ ئۆركاجینا گۆتی::ئەو كەنالێ د باژێرێ تیننا را دچت بریار هاتە دان بێتە پاقژكرن وئەو بوو ب پیرۆزی وپاقژی هاتە ناسین ودیتن وبلا خوداوەند نیننا ئاڤەكا زۆر بینە تێدا (1) وژبەركو خوداوەند ننا ول دەسپێكا هەزارێ سێیێ باژار وكەنالێن ئاڤێ هەبوون ودبێ سەروبەربوون وئۆركاجینا رابوو ب چێكرنا وان وسەخبێریكرنا وان وژخوداوەند ننا خواست ئاڤێ بۆ وان پەیداكت ئەڤە مە دگەهینە وێ باوەریێ كو (منانی وننا )ددیرۆكا كانجیادا كەڤنترن ژ هەزارێ سێیێ بەری زاینی،ولدەمێ خێزانا سێیێ ژ زنجیرا ئور یا سێیێ ئەوا ئورنمو پتر ژ رامانەكێ وتێگەهەكی بۆ (ننا ) وكارێن وی دیار دكت.
وئورنمو دپێشەكیا یاسایێ خوەودا كو یەكەم یاسایە ل جیهانێ وبەری یاسایێ حەمۆ رابی ب (300)سالی ودوی یاسایێ دا دیار كریە كو خوداوەند (ئان )و (ئانۆ)فەرمان دایە خوداوەند (ننا)داكو یاسایێ ودەسهلاتێ بدەتە ئورنمو،وخوداوەند (ننا) دهەیڤێ دایە دا رۆناهیێ بدەتە جیهانێ لدەمێ رۆژ دچتە ئاڤا وبڤی كاری هەیڤ ئەوە یا لگۆر ئورنمو یا پەیامێ دگەهینە وبەرپرسیارە ژ زانستێ ورۆناهیێ وزانینێ ورۆنیێ وسیستەمی،وناڤێ دی یێ مەلاك (ننا ) پێ هاتیە ناسین ئەو (سن ) ەیان مەلاك (سن)وئەڤ ناڤە هاتیە بكارئانین ژ لایێ مللەتێن سامی ڤە ب شێوەكی زۆر بەرفرەه وهەروەسا كانجیێن _سۆمەری بكار ئانیە وبڤی ناڤی سئیا ژ پاشایێن هەرە مەزنێن خێزانا سێیێ خۆ بناڤ كریە وئەو ژی ئەڤەنە::
1_ئامر سن (2047- 2039)بەری زایینی،2_توو سن (2038_2030)بەری زایینی ،3-ئای سن (2029 _2006) بەری زایینی (2)نوهەر بڤی ناڤی ئێزدیان بناڤكریە ودسرودێن خۆ یێن ئاینی دا گۆتینە وهەروەسا دشەهدا دینی دا دئێتە گۆتن وەكی دبێژن::
شەهدا دینێ من ئێك ئەللاه ….مەلەك شێخەسەن حەق حەبیب ئەللاه ..
ودسرودەكا دی یا دینی دا دئێت وەكی ::
منەتكارم ژ ئادیا
ڤاڤارتن ژ كافرا ژ رافدیا
ئەم ئاڤێتین سەر پشكا سونییا
منەتكارین ژ منەتێ
ڤاڤارتین ژ كافرا ؛ژشریئەتێ
هاڤێتن سەر پشكا شێخێ سونەتێ (3)
ولگۆر باوەریا ئێزدییان كو مەلاك (سن) یان (شێخ سن )ئەو بەرپرسێ زانست وپێنوس وزانینێ یە وپەیامێ دگەهینە هەموو پەیامبەران،و ژبۆ پیرۆزیا ڤی خوداوەندی ئێزدیا ئەو بناڤێ (فەخر ئەلدین )بناڤكریە ئانكو شانازیكرن بدینی وژێدەرێ ئۆلی یە،ژبەركو ئەوە پەیاما دگەهینت وئێزدی وەسا هزر دكن كو هەیڤ جیێ فەخرەدینە وهەر وەكی ئورنمو وشارستانیا كانجی دگۆتن.
پەراوێز
(*)منانی ئێكە ژ چار ناڤێن دینێ سەرۆكێ ملیاكەتا ئەوێن بدرێژیا دیرۆكێ هاتینە گۆتن بڤی شێوەی ::چارچی …منانی …داسنی …اێزدی.
(1) د.نعیم فرج ..معالم حچارات العالم القدیم 1973 ص 244 استاژ جامعە دمشق .
(2)شاه محمد ؛اور بین الحاچر والماچی ص19 كان مدیر متحف بغداد الاسبق
(3) سبقا المقگع 3 و 5 من شهادە الدین الایزیدی
ژێدەر :::
مدخل لدین رئیس الملائكەالمنانیە والصراع الحچاری فی میزوبۆتامیا _حسۆ امریكۆ -من مجلە رۆز العدد -3-1997.
داسنی :::: داسنیا ددیرۆكا دینێ كورمانجی دا ومللەتێ وی دا جیەكی دیار وئاشكەرا هەیە و ل دەمەكی دێرین دا دگۆتنە زنجیرە چیایێن بەشێ باشوورێ رۆژهلاتی زاكیری سن (زاغرۆس ) ژبەر بنەمالا تایێ زاكیری –كوتی ئەوێن بسەر لۆكال زاكیری وەكی دئێتە زانین ئەو پاشایێ كاشی دناڤبەرا سالێن (2400-2371)بەری زایینی وسەرجۆنێ ئێكێ ئەو شكاندبوو ویەكەمین دەسهلاتا سامی ل میزۆپۆتامیا ئاڤاكربوو ودەمێ تیرەك ژوێ زنجیرا مرۆڤان ل چیایێَن رۆژهلاتی ئاكنجی بووین،ل دەسپێكا سەردەمێ میدیان ولبن دەسهلاتا ئیكسار كورێ حشۆ ئەوێ مللەتێ زاكیری سیانس لچیایێن زاگرۆس ئاكنجی كرین وژوی چەندێ ناڤێ زاگرۆس هاتیە (4)،وژهەژی گۆتنێ یە ئەو دینێ كەڤنێ –دینێ سەرۆكێ ملیاكەتا هەتا نهۆ ژی دناڤ وی مللەتی دا مایە وناڤێ زاكیری یان زكری هلگرتیە وەكی نۆكە دئێتە ناسین ودناڤ بلوشا دا یێ بەربەلاڤە ودبێژنێ كوردێن باشور ل بلوجستان ئەوا دكەڤە پاكستان وئەو بلوجستانا دكەڤە ئیرانێ كو ئەخمینیێن فارسی ئەو نەهێبوون وژناڤبربوون وجینۆسایدكرن وەكی بسەرێ ئێزدیان كرین وكەس ژوان ل ئیرانێ نەمان،و وەكی دئێتە زانین كو زۆربەی وان بلوشێن ل پاكستان ودەڤەرا باشوورێ وێ ژ حەلەبێ كۆچكرینە ل دەمەكی كەڤندا ودبن فەرمانداریا میر جاركار ومیر كۆم رام لگۆر گۆتن وئەفسانەیا بلوشیان كو دناڤ مللەتێ وان دا دئێتە گێران وهەتا نهۆ ودوپات دكن كو جار كار میرێ هۆزا (رەند) بوو وكۆم رام میرێ هۆزا میر بوو(5)،و ژبەرێ دا زنجیرە چیایێن باكوور ورۆژئاڤا دهاتنە ناڤكرن ب تۆری سن (تۆرۆس) ودیارە رامانا تۆر دكرمانجی دا وەك چییا دئێت وهەر بڤی ناڤی ئێدیێن ناوچا تۆر عابدین تێنە ناسین ودبێژنێ تۆری وئەو ئێزدیێن –چێلكان –وباجن –ئەوێن بناڤ ودەنگ ب جەژنا (باتزمیێ).
و د دەمەكی زۆر كەڤنتردا ولگەل كۆچبەرێن (بوسن) ولگەل پێلێن كۆچبەریا عیبریان ئەوێن دبنیات دا ژ(های سن )و (های ئور )پێكدهاتن (ئانكو حسیین-وحۆریین )وئەو دەڤەرا دناڤبەرا لێوارێن رۆبارێ نیل و وەلاتێ كانجییان دا كو دگۆتنێ فلەستین ئەو دەڤەرە ب سینا هاتە بناڤكرن ژبەر (سن)وچیایێن وی بناڤێ تۆر سینا هاتن ناسین،ول كوردستانا باشوور وناڤێن داسنا ژۆری وداسنا ژێری وچیایێن داسنییان هاتنە بناڤكرن ل دەڤەرا دهۆكێ وئەربیلێ وگزیرتا بۆتان، و دەمێ تورك هاتینە دەڤەرێ ل سالا(1516)ێ ل وی دەمی سەركردێ مەزنێ بێ بەڤل (حوسێن بەگێ داسنی )ئەو فەرماندێ ئێزدیێ بناڤ ودەنگ سەروەرێ وێ دەڤەرێ هەموویێ بوو ولسەردەمێ وی شەرێن مەزن وخوناوی چێبوون لگەل سۆرانان (سوهران )ژبەر كاریگەریا بسلمانیێ ئەوا ئال بوەیە بكار ئانی لسەر سۆرانان وئەوێ خێزانا خۆ ب سەیدا دانە ناسین،ژبەركو رێبەرێ وان ئەحمەد كورێ بوەیە بوو وكەچا خەلیفێ عەبباسی مارە كربوو لەورا خۆ بپشاتی ددانی پتر ژ پاشای وئەو بوو ناسناڤێ پارێزەرێ دەولەتێ دادنان وژبەر پێگەهێ وانێ دینی كاریگەری ل دەڤەرێ وسۆران دكرن وخۆ ژدینێ سەرۆكێ ملیاكەتا لادان وداوی پاشا ژوێ بنەمالێ شێخ مەحموودێ حەفیدێ بەرزەنجی بوو وداوی لقێ وان ل وەلاتێ شامێ شێخ سالحێ بەرزەنجی بوو مفتیێ وەلاتێ شامێ ل داویا چەرخێ ئیسلامی یێ ئۆسمانی وگۆرێ وی نهۆ ل دمەشقە كورستانا باب الصغیر (6).،لەورا دناڤبەرا سۆران وحسێن بەگێ داسنی دا شەرەكێ مەزن چێبوو،لێ دەولەتا ئۆسمانی ب سەرۆكاتیا سولتان سەلیمێ ئێكێ وەسا دیت كو حسێن بەگ ژهەژیە ببە سەروەرێ وێ دەڤەرێ وب شێوەكی فەرمی ل سالا(1534)ێ دەڤەرا ئەربیل وهەموو سۆران لسەردەمێ سلێمانێ ئێكێ (7).
لێ نەڤیێن ئال بوەیە پەیوەندی لگەل ئۆسمانیێن بسلمانێن سونی یێن وەكی وان گرێدان هەتا حوسێن بەگ بپیلان ل ستەمبۆلێ سێدارەدان ونەڤیێن ئال بوەیە بابان بونە هەڤالبەندێن وان ژبۆ حوكمرانیا دەڤەرێ وئیسلاما دینی وسیاسی لناڤ سۆران پەیرەوكرن،وژنەڤیێن حوسێن بەگێ داسنی یێن پشتی هنگێ دیار بوین –میر سلیمان كالدی –خالد وپشتی مرنا وی میرگە هاتە بەلاڤكرن لسەر سێ كورێن وی::ئێك ::جەزیرە هاتە دان بۆ میر عەبدولعەزیز لەورا ئەو چیایێ جزیرێ هاتە بناڤكرن (چیایێ عەبدولعەزیزێ،دوو::جورجیل هاتە دان بۆ میر حاجی بگ،سێ ::فینیك هاتە دان بۆ میر عەڤدال،و وان ونەڤیێن وان دەڤەرا خۆ پاراستن هەتا دەمەكی درەنگ وئەو ناوچە چاردە دەڤەربوون وەكی :: 1-جورجیل -2-ئورواخ-3-بیرۆز -4-بادان -5-تەنزیه -كالهۆل -6–فینیك -7-تۆر -8-هاتیام –هیتوم-9-شاخ-10-نیش ئالین –11-ئارامشات-12-زێر –دیە -13 –كیوار -14-بۆخت .(8)
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی