دەسپێكا دینێ سەرۆكێ ملیاكەتا یێ منانی
فەهمی بابێ رۆژانێ 
پشكا دووێ و داویێ
هەتا نهۆ ژی مللەتێ ئێزدی ل وان ناوچان هەنە وهەتا دومی نێزیك دەڤەر ژی هۆلێ هەتا بەختێ دبن دەسهلاتا ئێزدیێن شنگالێ وجزیرێ دابوون وناوچا دەروێشێ عەڤدی كو تیرەكا مەزن وسەرەكی بوون ژكرمانجێن دەڤەرێ یێن بناڤ ودەنگ یێ مللان كو برامانا –مالا ددەت ئانكو فوراتی وداستانا نەمرا ئەڤینیا پاك وبێ گەردا دەروێشێ عەڤدی وعەدول خانێ مایە دبیردانكا مللەتی دا بناڤێ دەلال،ودگۆتنە هەمیان داسنی وهەتا نهۆ ژی ئەو ونەڤیێن خۆ دبێژن ::سن خۆشتڤیێ خودێ یە وگۆتنەكا تركا هەیە دبێژە سەبارەت كافران كورد بوسلمانن ::وهەروەسا شاندێ بریتانی ل ستەمبۆلێ سیر كالترۆب ل سالا( 1920)ێ بۆ سەروی خۆ نڤیسیە ::كورد نە بوسلمانێن توندرەون زۆر ل دەمەكی هندەك ژوان نەبوسلمانن (9) و وان خێزانێن بوسلمانی هەلبژارتی وەكو ئالایان دیار ببوون وەكی :: ابن تیمیە – ابن اتیر –ابن خلكان –و ئە یوبیین هتدد::،بەردەوام كورمانج دهاتن پالدان بۆ لایێ عەرەبێن بوسلمانڤە و ئەو سیاسەتا كەنیسا رۆژهلاتی بوو لەوما زۆربەی وان بوون بوسلمان وئۆلا خۆ یا كەڤن هێلان.
بناڤكرنا (ننا)و(نان)و(منان) بەردەوام دهاتە كرن ل ناڤ مللەتێن ئاری ڤە هەر ژبەری سەردەمێ سۆمەریێ داوی،ولسەردەمێ چەرخێ بابلی یێ ئێكێ ل سالێن (1894-1595)ێ بەری زایینی ئەو بناڤكرنە هەر ما پەیرەوكرن وەكو هندەك ژ شارستانیا كانجی ئەوا بكوری كەفتیە دناڤ جڤاكی دا ونكارین خۆ ژێ لادەن وئەڤە دیار دبت دوێ گرێبەستا كرینا پارچە ئەردەكی ل قۆناغا بابلیا ئێكێ::” ئێك ئیكۆ و(40)سار –بستانەكی دارێن قەسپایە ونیڤ ئیكۆ و (20)سار بیستانەكێ دیە دكەڤە پشت رۆبارێ دیجلە ول نێزیكی وی ئەردی بالۆنامخی كریە ژ كۆنۆتوم كەچا ئەمغۆر –دامۆ وكورێ وێ –ئیلی –ئەدینام بگوژمێ 1لسەر 3مەنان ژزیڤی وبتەمامی بۆ هاتە كێشان وئەوێ سۆند خوار بخوداوەند نانار وخوداوەند شاماس وپاشا ریم – سین كو رۆژەكێ ل داهاتی نە بێژت ئەڤە باخچێ وێیە (10)،و هەر ب وی شێوەی مابو هەتا سەردەمێ حورییان وحورییان ومیتانیان (1595-912)بەری زایینی ئەو قۆناغا هاتی پێش ب هاریكاریا حتییان وحۆرییان دناڤبەرا مۆرۆشیلی وئاجۆم كاكارین وژلایێ پاشایێ حەلەبێ یێ حیتی بۆكاشیوم هاتبو دامەزراندن،وبەلگەنامێن وی سەردەمی هاتینە دیاركرن ل (نوزی””نو وار “سەرەرای گرنگیا وان كو پتر ژ (4000)تابلۆی ل پەرتۆكخانا پاشاتی یا ل نووار وەك پێتڤی لسەر نەهاتیە زانین وخووندن،بێگۆمان بەلگەنامێن سەرێ كانیێ “راس العین “هەتا نهۆ ب دروستی نەهاتینە دەركرن وخووندن دێ پێزانینێن باش بەردەست ببن دوێ قۆناغا زۆر گرنگ دا.
و دئێتە زانین كو قۆناغا حوری وحوری میتانی ئەو قۆناغا لقێ حوری یە ژ مللەتێ كانجی وئە و باپیرێن بەشێ شەمسانی نە ژ مللەتی ولگۆر ناڤكرنێ دبنە بسەر لقێ روئادی هەسب بانی “الشمسانی وئەوە لقێ شەمسانی ولسەر دەمێ وان (ئاتۆ )خوداوەندێ رۆژێ دیار بوو و لمیسرێ وەك (ئەخناتون )”ئەتون” هاتە پەرستن وئەڤە وێ چەندی َ ناگەهینت كو ناڤێ خوداوەند (ننا )هاتبە ژبیركرن،وحیتی ئەون لقێ ئادانی ژ مللەتێ كورمانجی وپتر ژوێ خوداوەند (سن )دیار ببوو وسن هەر ئەوە خوداوەند _ننا) وبەربەلاڤ ببوو دناڤ مللەتێ كورمانجی دا سەرەرای كو حیتیان _های سن) دڤیان ناڤێ سن ) بكار بینن چنكو ئەو بسەر ناڤێ وانێ نشتمانی بوو وەك (های سن )،ودەمێ حیتییان هەسن دەرئانین وكار پێ كرن ناڤێ خۆ یێ نشتمانی (هەسن ) لسەر دانین وهەتا نهۆ ژی كورمانج وی ناڤی لسەر داتنن وهەر ئەو ناڤە ژلایێ ئەلمانیاڤە دئێتە بكارئانین وەك “eisn”هەسن ودبە كو سیكسان-ساكسۆنیان ب هەمان ناڤ وشێوە بكار دئانین دەمێ ل وارێ خۆ ئاكنجی بووین ل وەلاتێ خۆ ئەلمانیا وهەتا نهۆ ژی ب وی ناڤی ناڤ دكن ،ژلایێ دیرۆكی ڤە دیار دبە هەر ژچەرخێ حوری ومیتانی وهەتا كەفتنا شانشینا ئاشوریان ل سالا(612) بەری زایینی دیار دبە كو مللەتێ كورمانجی ژ –سەقز وزەیونە وكوردستانا ئیرانێ ل رۆژهلاتی وهەتا لێوارێ رۆبارێ هالیس –های سن “قزل یرمن یانۆكە ل رۆژهلاتێ ئەنقەرە ب 60كم ؛وژ دەریا وانێ وهەتا حەلەبێ وحمسێ وسەرێ كانیێ ونوووار ئەوێ ناوچا هاتی دیاركرن هەڤگرتنا پاشایێن منانی هاتبوو سازكرن وئاشریان دگۆتە وان دەڤەران هەڤگرتنا پاشایێن وەلاتێ (ناییری )ودبەلگەنامان دا هاتبوو ل نك ئاشورییان ( شانشینا ئۆرتاتری )(*)،ویا دیارە كو باكوورێ سوریا وهەتا لسەردەمێ گەشبوونا پاشایەتیا ئاشووری لاینی ناڤەندا چەرخێ نەهێ ل نێزیكی(850)بەری زایینی یا دبن دەسهلاتا حیتیا دابوو.
و دبەلگەیەكی نیگارێ كیلامودا دیار دبە كو شایێ باكور بوو ل زنجرلی ئەو باژارێ حیتی یێ هاتیە ئاڤاكرن ل چەرخێ سێزدێ بەری زایینی وئارامیا شانشینەك لێ ئاڤاكربوو هەر بنەمایێ وێ یێ مللی سەر بحیتیاڤە بوو وتێدا گەهشتبوو كۆپیتكا گەشبوونێ دچەرخێ هەشتێ دا،و ل سالا (735)بەری زایینی ئاشووریان داگیركر لێ جارەكا دی ل ئاشووریان یاخی ببوو ول دەسپێكا چەرخێ هەفتێ تووشی سۆتن وێرانكرنێ بوو لسەر دەستێ پاشایێ ئاشووری ئەسار حە دەد (11).وبەلگەناما كیلامۆ وەسا دبێژە ::
1-ئەو ناوچە یا دبن دەسهلاتا حیتیا دا بوو هەتا دەمێ دەسهلاتاریا كیلامۆ.
2- ب شێوەكی ئاشكەرا دیار دبە بۆچۆنا سامیە تێ ل نك كیلامۆ.
3- شێوازێ رەفتارا دیتنا ئاری دیار دبە ببریارا دادڤانیا پاشایێ حیتی سەپاندی لسەر منانییان ئەوێن دەست درێژی كرینە سەر كیلامۆ.
دەقێ گۆتنا كیلامۆی ::
ئوز كیلامۆ كورێ حایا غاباری خۆ سەپاند لسەر بادی وچوو نەكر و بابێ من حایا چوو نەكر وبرایێ من شیتیل و ویژی چوو نەكر (*)،بەلێ ئەز كیلامۆ كورێ ناما من ئەو كر یا پێشیان نكاری بكن ومالا بابێ من دنیڤا شانشینێن مەزندن بوو (**)وهەر ئێكی ژوان هەول ددان وی ژناڤببن وئەز ددەستێن پاشایان دا وەكی ئاكری ریهان دشەوتینە وەكی ئاگرێ دەستان دشەوتینە لێ پاشایێ (دانییان –منانییان لسەر من زالبوو لێ من پاشایێ حیتییان ل دژی وی بكار ئانی و وەسا منانیان ژنەك بەرامبەر هەر پەزەكێ دانە وان و زەلامەك بەرامبەر هەر كنجەكا وان بری،و دەسهلاتا منانییان لسەر ئاشووریان ژ سەقزێ وزەیوونێ هەتا رۆباری هالیس ڤەگرتبوو لسەردەمێ پارتاتۆ وكورێ وی پاشایێ سەقز وەكی دپەرتۆكا هەڤراگەهشتنا پاشایان ونەڤییان ل لاپەرێ (166) دەمێ خۆ دیار دكە وەكی ئاگرێ ریهان دشەوتینە ودەستان دشەوتینە دانییان بسەردا گرتبوو لێ پاشایێ حیتی سەروەریا وی ڤەگەراند،و دیتنا كارگێری ل نك ئارییان یا هەڤدژە لگەل دیتنا سامییان چنكو دیتنا ئاریان ڤەدگەرە تێگەهێ دینی وتێگەهێ خوداوەندیێ (های سن – وهای ئور ).وسێكس كو لقێن وان لئۆرۆپانە.
ژێدەر ::
(4) د.مهرداد ئەزدی –الاكراد –واشنتون –فیلادلیفیا 1992
(5)عن الادب البلوشی روایە فیان مستخدم فی مدرسە لیوا التانویە
(6)روایە میاد برزنجی
(7)ن محب الله موقع الاكراد ص280
(8)نفس المصدر السابق ص69
(9)نقلا عن لازاریف .المسالە الكردیە ص181
(10) د. نعیم فرج مصدر سابق ص249
(*)لدۆر بژاردێن میرگەها شەدادیان تێ دیاركرن
(11) د. نعیم فرج مصدر سابق ص 130
(*)دیتنا مەژیێ كاڤلكەر دناڤبەرا بەرێ ونهۆ دا تێ رۆنكرن
(**) مەبەستا وی شانشینێن كرمانجان یێن منانی وحیتی وحۆری.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی