هەرێما كوردستانێ و رێكخراوا ئۆپك
رووداو – شرۆڤەی ئابووری
وا بڕیارە كۆتایی ئەم مانگە ئەندامانی رێكخراوی ئۆپێك كە لە 14 وڵات پێكدێن، لە ڤیەننای پایتەختی نەمسا كۆببنەوە، دواتریش لەگەڵ هەشت وڵاتی دەرەوەی رێكخراوەكە كۆدەبنەوە بۆ گفتوگۆكردن لەبارەی رێككەوتن لەسەر جێگیركردنی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت. ئەم كۆبوونەوەیە دوای چەندین كۆبوونەوەی بێئەنجام و شكستخواردووی رێكخراوەكە دێت.
ئایا عێراق بۆچی لە دیاریكردنی پشكی وڵاتانی بەشدار لە ئۆپێك ناڕازییە؟ بۆچی لە كاتی ئاماژەكردن بە ئاستی هەناردەی نەوت، هەناردەی نەوتی كوردستان و عێراق پێكەوە بۆ دانوستاندن ئاماژە پێدەكەن؟ ئایا كوردستان پێویستە چی بكات بۆ ئەوەی لەناو رێكخراوی ئۆپێك مامەڵەی لەگەڵ بكرێت؟
عێراق و رێكخراوی ئۆپێك
رێكخراوی وڵاتانی هەناردەكاری نەوت (ئۆپێك) لە ساڵی 1960 لەلایەن پێنج وڵاتی سەرەكیی هەناردەكاری نەوت (عێراق، ئێران، سعودیە، كوێت و ڤەنزوێلا) دامەزرا، یەكەم كۆبوونەوەی ئەم رێكخراوە لە بەغدای پایتەختی عێراق بەڕێوەچوو، لە ماوەیەكی دیاریكراودا ئەم رێكخراوە بەهۆی پەیڕەوكردنی سیاسەتێكی تۆكمە، توانی كۆنترۆڵی نرخی نەوت و ئاستی هەناردەی ئەندامەكانی بكات.
ئۆپێك هەرچەند خاوەن مێژوویەكی پرشنگدار و بەهێزە لە دیاریكردنی نرخی نەوت و ئاستی هەناردەی نەوت، بەڵام كاتێك لە حوزیرانی 2014، نرخی نەوت دابەزینێكی گەورەی بەخۆیەوە بینی و نرخی بەرمیلێك لە 115 دۆلارەوە بۆ 27 دۆلار دابەزی، ئۆپێك هیچ دەرمانێكی بۆ دەردی دابەزینی نرخی نەوت شك نەبرد و نەیتوانی نرخ و ئاستی هەناردە هاوسەنگ بكاتەوە.
بەركەوتی ئێستای رێكخراوەكە لە بازاڕی نەوتی جیهانی سێیەكی بەرهەمهێنانی كۆی نەوتی جیهانە. بارودۆخی ئێستای ئۆپێك زیاتر نزیكە لە گەیشتن بە یەكەم رێككەوتنی رێكخراوەكە لەدوای ساڵی 2008 كە سەبارەت بە سنوورداركردنی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت هاتبووە كایەوە، ئەم لێكتێگەیشتنەی ئێستای رێكخراوەكە دەگەڕێتەوە بۆ كۆبوونەوەی نافەرمیی رێكخراوەكە لە جەزائیر لە مانگی ئەیلولی رابردوودا.
سەبارەت بە هۆكاری دابەزینی نرخی نەوت و كاریگەریی قەیرانی دارایی بۆ وڵاتانی هەناردەكاری نەوت لە دوو ساڵی رابردوودا زۆر گوتراوە، بەڵام ئایا بۆچی عێراق لەدوای گفتوگۆكانی جەزائیر دەنگی ناڕەزایەتی بەرزكردەوە و داوا دەكات لە كەمكردنەوەی پشكی خۆی لە بازاڕی نەوت ببەخشرێت كە بەپێی دوایین داتاكانی هەناردەی نەوت، لە ئۆكتۆبەری ئەمساڵدا لەناو رێكخراوی ئۆپێك 13%ی هەناردەی نەوتی رێكخراوەكە بەر عێراق كەوتووە.
بەهەمان شێوەی لیبیا و نەیجیریا، عێراقیش داوای بەخشینی لە كەمكردنەوەی بەرهەمهێنان بۆ تێچووی زۆری شەڕی داعش و كورتهێنانی بودجە و تێكچوونی باری ئەمنیی وڵات دەگەڕێنێتەوە.
ئەوەی لە لێدوان و هەڵوێستی وڵاتانی بەشدار لە ئۆپێكیش دەخوێنرێتەوە، تا ئێستا سەبارەت بە داخوازیی لیبیا و نەیجیریا كۆكن، هەندێك سەرچاوە باس لە پێشنیازی كەمكردنەوەی پشكی وڵاتان بە رێژەی 4% بۆ 4.5%ی كۆی هەناردەی وڵاتان دەكەن.
عێراق هەموو هەوڵەكانی خستووەتە گەڕ بۆ ئەوەی لە كەمكردنەوەی پشكی هەناردەكردنی نەوتەكەی ببەخشرێت. وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاندووە لە كۆبوونەوەی ئۆپێكدا سێ پێشنیاز دەخاتەڕوو، بەبێ ئەوەی ناوەڕۆكی پێشنیازەكان ئاشكرا بكات.
بەهەمانشێوەی عێراق، ئێرانیش یەكێك لەو وڵاتانەیە كە بەخاڵی ناكۆكی كۆی كۆبوونەوەكانی ئۆپێك دادەنرێت، ئەستەمە بە كەمكردنەوەی پشكی هەناردەكردنی نەوتەكەی بۆ بازاڕەكانی جیهان رازی ببێت، بۆیە ئەگەری هەیە لە نێوان پیشنیازی كەمكردنەوەی 4% بۆ 4.5%، پێشنیازێكی نوێ بێتە كایەوە، ئەویش كەمكردنەوەی بڕێك لە ئاستی هەناردەی نەوتی ئێران و عێراقە. بە جۆرێك عێراق 200 هەزار بەرمیل نەوت لە كۆی هەناردەی نەوتەكەی لە مانگی ئۆكتۆبەر كەم بكاتەوە و ئێرانیش 130 هەزار بەرمیل.
كوردستان و رێكخراوی ئۆپێك
ئەگەر سەیری ناوی دامەزرێنەران و تەواوی ئەندامانی رێكخراوی ئۆپێك بكەیت، هەموویان دەوڵەتی هەناردەكاری نەوتن، واتە هیچ هەرێمێك لە نێو پێكهاتەی رێكخراوەكەدا نییە، بەڵام هەرێمی كوردستان كە لە چوارچێوەی عێراقدایە وەك وڵاتێكی فیدراڵی، ئایا دەتوانێت چۆن رۆڵ ببینێ؟
بەدڵنیاییەوە ئەگەر لە ماوەكانی رابردوودا، عێراق لە زۆرینەی دانیشتن و گفتوگۆكاندا نوێنەرایەتیی كوردی پشتگوێ خستبێت، ئەوا لەدوای 2003ەوە كورد بە ئەمری واقیع هەندێك پرۆسەی دەستپێكردووە بەتایبەت لە دۆسیەی نەوت. بۆ نموونە كوردستان خاوەنی یاسای ژمارە 22ی ساڵی 2007ی تایبەت بە نەوت و گازە. هەروەها خاوەنی بۆڕیی هەناردەكردنی نەوتە لەڕێی توركیاوە. جگە لەوە ژمارەیەكی زۆر كۆمپانیای گەورەی ناوداری جیهانی لە كەرتی نەوتی كوردستاندا وەبەرهێنان دەكەن، ئەمانەشی بە پشتبەستن بە دەستووری عێراق و یاسای نەوت و گاز و یاسای شایستە داراییەكانی كوردستان كردووە.
بەدڵنیاییەوە كوردستان وەك دەوڵەت ناتوانێ ببێتە ئەندامی ئۆپێك، بەڵام بەپێی توانای هەناردەی نەوت دەتوانین بڵێین لە ریزبەندی نۆیەمین وڵاتی نێو رێكخراوی ئۆپێكدا دێت و دەكەوێتە پێش ئیكوادۆر، بەڵام ئەوەی جێی گومانە ئەوەیە كە لەدوای كۆبوونەوەی جەزائیر، كاتێك عێراق باس لەپشكی خۆی دەكات، ئاستی هەناردەی نەوتی خۆی و كوردستان پێكەوە حساب دەكات. ئەوەش ئەگەر لەلایەك پەیوەندی بەنزیكبوونەوەكانی هەولێر و بەغداوە بێت، لە لایەكی دیكەوە بەرپرسیارێتی عێراق زیاتر دەكات لە ئاستی هەرێمی كوردستان، هەروەها پێویستە هەرێمی كوردستانیش بخاتە قۆناغی بیركردنەوە لە چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم رێكخراوە.
هەرچەندە مایەی سەرسوڕمانە كۆبوونەوەیەكی گرنگی وەكو ئەوەی 30ی نۆڤەمبەر كە هەموو چاوەكانی لەسەرە و كاریگەریی راستەوخۆی لەسەر بازاڕی نەوت و سەرچاوەی داهاتی وڵاتان هەیە، تا ئێستا بەرپرسانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ئاستیدا بێدەنگن.
بە گرنگی دەزانم هەرێمی كوردستان هەوڵەكانی لەگەڵ عێراق چڕبكاتەوە بۆ داواكردنی نوێنەرایەتی هەرێم لە كۆبوونەوە و دانیشتنەكانی ئۆپێك. لە ئەگەری پابەندنەبوونی عێراق، پێویستە كوردستان خۆی هەوڵی دانیشتن و كۆبوونەوە لەگەڵ ئەو رێكخراوە بدات، بۆ ئەوەی میكانیزمێك بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم رێكخراوە بدۆزێتەوە.
چونكە كاركردنی كوردستان لە چوارچێوەی ئۆپێكدا، یان ئەندامبوون لە رێكخراوەكە، چارەسەری گرفت و لەمپەرەكانی بەردەم كەرتی نەوتی ئاسانتر دەكات، بۆ نموونە گرفتی یاسایی فرۆشتنی نەوتی كوردستان. هەروەها هەرزانفرۆشتنی نەوتی كوردستان لە چاو عێراق و مامەڵەكردنی راستەوخۆ لەگەڵ كۆمپانیا گەورەكان و وڵاتانی جیهان.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی