تۆڕێن كۆمەلايهتى دهمژمێرێن بایۆلۆژيا جەستەى تێكددەن
رووداو – سلێمانی
پزیشكانی كوردستان هۆشداری دەدەن كە تێكچوونی خەوی خەڵكی بەهۆی شێوازی ژیانی ئێستاوە، مەترسییە بۆ سەر دەروون و جەستەیان، ئامارە جیهانییەكانیش دەریدەخەن كە گرفتی كەمخەوی وەكوو پەتایەك زۆربەی كۆمەڵگەكانی جیهانی گرتووەتەوە.
لە ساڵی 2008ەوە كۆمەڵەی جیهانیی تایبەت بە خەو و گرفتەكانی، رۆژی هەینی پێش سەرەتای بەهاری هەموو ساڵێكی وەك (رۆژی جیهانیی خەو) دیاری كردووە كە ئەمساڵ كەوتە رۆژی 16ی ئادار. رێكخراوەكە ئەمساڵ مەبەستێتی خەڵكی هان بدات ریتمی خەوی خۆیان بپارێزن و لەكاتی دیاریكراو و سروشتیی خۆیدا بخەون و لە خەو هەستن. هۆشداریش دەدات كە ئێستا 45%ی خەڵكی جیهان گرفتیان هەیە لە خەوتنیاندا.
پزیشكێكی پسپۆڕی دەروونی دەڵێ گرفتەكانی خەو تەنیا لەماوەی خەودا نین، بەڵكو جۆراوجۆرن.
د.زامدار حەمەڕەسوڵ كە دكتۆرای لە نەخۆشییە دەروونییەكاندا هەیە، بە (رووداو)ی گوت: “هەندێك كەس گرفتەكەیان ئەوەیە كەمتر لە شەش كاژێر دەخەون، هەندێكی دیكەش ماوەی خەوەكەیان زۆرترە، بەڵام پچڕپچڕە، هەندێكیش خەوەكەیان بەشێوەیەكە پشووی تەواویان پێنادات”.
وەك ئەو پزیشكە باسی دەكات، گرفتەكانی خەو لە هەر رووییەكەوە بن، پێویستیان بە چارەسەرە و نابێ خەو پشتگوێ بخرێ “خواردن چەندە بۆ جەستەیەكی تەندروست گرنگە، خەویش هێندە گرنگە بۆ دەروونێكی تەندروست”.
ئەركی سەرەكیی خەو، خاوكردنەوە و ئارامكردنی دەروون و جەستەیە، بۆیە بەدخەویی دەبێتە هۆی دەروونشێواوی و ماندوویی جەستەیی و كەمكردنەوەی توانای كاركردن.
وڵاتان ئێستا هەڵمەتی فراوان بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەدخەوی دەكەن، چونكە بەپێی ئامارە جیهانییەكان بەدخەوی ساڵانە سەدان ملیار دۆلار زیان لە ئابووریی جیهان دەدات، بەهۆی كەمكردنەوەی توانا مرۆییەكان. لە ئەمریكا قەبارەی زیانەكانی بەدخەوی لە هەر ساڵێكدا بە 400 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێ، لە ژاپۆنیش بە 138 ملیار، لە ئەڵمانیا 60 ملیار، بەریتانیا 50 ملیار و كەنەدا 21 ملیار دۆلار.
پزیشكێكی پسپۆڕی هەناوی هۆشداری دەدات لە مەترسییەكانی بەدخەوی لەسەر مرۆڤ.
دكتۆر زانیار نووری عوسمان، پزیشكی پسپۆڕی هەناو و دڵ، بە (رووداو)ی گوت: “تێكچوونی خەو لە هەندێك حاڵەتدا هۆكارە بۆ تووشبوون بە نەخۆشی، لە هەندێك حاڵەتی دیكەشدا نیشانەی تووشبوونە بە نەخۆشییەكی دیاریكراو”.
دكتۆر زانیار لەبارەی زیانەكانی تێكچوونی خەو دەڵێ: “چوست و چالاكی كەمدەكاتەوە و هۆكارێكی زیادبوونی رووداوەكانی هاتوچۆیە، ئەگەری بڕیاردانی هەڵە زیاد دەكات و كار لە خواردنی دەرمانی نەخۆشییە درێژخایەنەكان دەكات، گوشاری خوێن و شەكری خوێن بەرزدەكاتەوە، شەقیقە زیاد دەكات، ئەگەری رووداونی جەڵتەی مێشكیش زیاد دەكات”.
دكتۆر زامداریش دەڵێ بەدخەوی دەبێتە هۆی چەندین نەخۆشی و گرفتی دەروونی “دڵەڕاوكێ و شپرزەیی دروستدەكات، خەمۆكی زیاد دەكات، هۆكارێكی لەبیرچوونەوەیە و گرفتە دەروونییەكان ئەگەر هەبن ئاڵۆزتریان دەكات”.
تێكدانی كاتژمێری بایۆلۆژیی جەستە
دكتۆر زانیار هۆشداری دەدات كە خەوی رۆژ ناتوانێ قەرەبووی تەواوی خەوی شەوانە بكاتەوە، چونكە وەك ئەو دەڵێ، جەستەی مرۆڤ كاتژمێری بایۆلۆژیی خۆی هەیە و لەكاتی شەودا باشترین سوود لە خەو دەبینێ.
كاتژمێری بایۆلۆژیی جەستە كارەكانی جەستەی مرۆڤ بەپێی كاتەكانی رۆژ و شەو دەگونجێنێ، بەوجۆرە كار لە خەوتن، هەڵسوكەوت، ئاستی هۆرمۆنەكان، پلەی گەرمیی لەش و پرۆسەی زیندەپاڵ دەكات.
تێكچوونی ریتمی خەو، وەك ئەوەی ئێستا خەڵكی بە شەو تا بەرەبەیان ناخەون، ئەم كاتژمێرە بایۆلۆژییە تێكدەدات و سەرئەنجام كاری نەخوازراو لە زۆربەی لایەنەكانی جەستە دەدات.
ساڵی رابردوو بڕیار درا خەڵاتی نێودەوڵەتیی نۆبڵ لە بواری “پزیشكی و كارئەندامزانی” ببەخشرێتە سێ زانای ئەمریكی بەهۆی دۆزینەوەكانیان لەبارەی كاتژمێری بایۆلۆژیی جەستە. ئێستا كاتژمێری بایۆلۆژیی جەستە جێگەی بایەخی چەندین نێوەندی توێژینەوەی پزیشكییە. بەدخەویی مرۆڤی ئێستا هەڕەشەیە بۆ سەر ئەو كاتژمێرە سرووشتییە و چەندین لێكەوتەی نەخوازراوی تەندروستیی دەبێت.
ئەوكاتەی بەدخەوی نیشانەیەكی نەخۆشییە
پزیشكە پسپۆڕەكەی هەناو دەڵێ هەندێك كات، تێكچوونی خەو لێكەوتەی یەكێك لە نەخۆشییەكانە و نەخۆشەكە تێبینی ناكات “هەندێكجار پرخە هۆكارێكی خەوی پچڕپچڕە، هەندێكجار كەسەكە بەهۆی شەكرە و پرۆستاتەوە زوو زوو میز بەخەبەری دێنێ و خەوەكەی تێكدەدات، یان رەبۆ و كێشەی لووت و لوولەی هەناسەی هەیە و بەو هۆیەوە خەوی تێكدەچێ”.
دكتۆر زانیار داوا لە پزیشكان دەكات بەدخەویی خەڵكی بە جددی وەربگرن و بگەڕێن و بزانن كە بەدخەوییەكە بەهۆی نەخۆشیەكی شاراوە نییە؟ “هەندێكجار كەسەكە نازانێ ئەو نەخۆشییەی هەیە بۆیە خەوی تێكچووە، بۆیە دەبێ ورد بین و بپرسین كە بەهۆی چی زوو زوو بەخەبەردێین”.
خەو رێوشوێنی خۆی دەوێ
پسپۆڕەكەی دەروونپزیشكی دەڵێ بۆ فەراهەمكردنی خەوێكی ئارام پێویست بە ئامادەسازی و بەرنامەیەكی تایبەتی شەوانە دەكات “دەبێ شەوانە لەكاتێكی دیاریكراودا بچنە جێگا و باشترە پێش 12ی شەو بێت، شوێنی خەوەكە ئارام بێ، پلەی گەرمیی گونجاو بێ، رووناك نەبێ، ئێواران ژەمی قورس نەخۆیت و پێش خەویش ئەو خواردنەوانە نەخۆی كە كافاینیان تێدایە”.
چ كاتێك بۆ بەدخەوی بچینە لای پزیشك؟
دكتۆر زامدار دەڵێ لەكاتی بەدخەویدا سەرەتا خۆت رێنماییەكانی باشكردنی خەو جێبەجێ بكە و چاوەڕێ بكە “ئەگەر سەرەڕای جێبەجێكردنی رێنماییەكان بۆ ماوەی مانگێك خەوەكەت هەر ناڕێك بوو، ئەوە ئیدی جۆرێكە لە ناسازیی تەندروستی و دەبێ سەردانی پزیشك بكەی بۆ چارەسەر”.
چی خەوی خەڵكی تێكدەدات؟
دكتۆر زامدار دەڵێ هۆكاری سەرەكیی تێكچوونی خەو بریتییە لە ئینتەرنێت و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان كە جیاوازییەكی ئەوتۆیان لەنێوان شەو و رۆژدا نەهێشتووە و سەریان لە كاتژمێری بایۆلۆژیی جەستە شێواندووە، هۆكاری دووەمیش جەنجاڵیی مێشك و بیركردنەوەی زۆرە لە گرفت و بابەتەكانی ژیانی رۆژانە لەنێو جێگەی خەودا.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی