تۆرا لالـش
1. رێفراندۆم چیە و مافێ گەلێ کوردە چیە؟
رێفراندۆم ئامرازەکێ دیموکراتی و ئاشتیانەیە. د یاسایا نێڤدەولەتی دا، مافێ چارەنڤیسێ یێ هەر گەلەکی هەیە. ل ماددێ 1ـێ یێ میساقا نەتەوەیێن ئێکگرتی دا هاتیە: “هەمی گەل مافێ وان هەیە چارەنڤیسێ خۆ دیار بکەن”.
گەلێ کورد، گەلەکێ 50 ملیۆنی یە بێ دەولەت، مەزنترین گەلێ بێ دەولەتە ل جیهانێ. پشتی 100 سال ژ رێککەفتنا سایکس بیکۆ 1916 و لۆزان 1923، کوردستان هاتە پارچەکرن. ل عێراقێ ژی، کورد وەک شەریکێ دووەم ل دەستووری هاتبوو ناسکرن، لێ بەغدا هەر جارێ ئەو شەراکەت شکاند.
رێفراندۆما 25ـێ ئیلۆنا 2017ـێ ل هەرێما کوردستانێ و دەڤەرێن کوردستانی یێن ل دەرڤەی ئیدارەیا هەرێمێ هاتە ئەنجامدان. پرسیار ئەڤ بوو: “ئایا تە دڤێت هەرێما کوردستانێ و دەڤەرێن کوردستانی یێن ل دەرڤەی ئیدارەیا هەرێمێ ببنە دەولەتەکا سەربەخۆ؟”
ئەنجام: ژ 3,305,925 کەسێن بەشداری کرین، رێژەیا بەشداریێ 72.16% بوو، و 92.73% دەنگێ بەلێ دان، 7.27% نەخێر. ئەڤە نە تەنێ ژمارە بوو، بەلکو وەسیەت و ئیرادەیا گەلەکێ بوو. 
1. بۆچی رێفراندۆم هاتە ئەنجامدان؟
سێ ئەگەرێن سەرەکی هەبوون:
ئێک: شکەستنا شەراکەتێ ل گەل بەغدا. پشتی 2003ـێ، کورد چوونە بەغدا بۆ عێراقەکا فیدرال و دیموکرات. لێ دەستوور هاتە binpêkirin. ماددێ 140 کو تایبەت بوو ب چارەسەرکرنا کەرکوک و دەڤەرێن کوردستانی، نەهاتە جێبەجێکرن. بودجەیا هەرێمێ ل 2014ـێ هاتە برین، مووچە هاتە راگرتن. پێشمەرگە د شەرێ داعشێ دا خوینا خۆ دا، لێ حەشدا شەعبی هاتە خورتکرن بۆ لاوازکرنا هەرێمێ.
دوو: قۆناغا داعشێ. دەما عێراق هەلوەشیا ل 2014ـێ و سوپایێ عێراقێ ژ موسڵ رەڤی، پێشمەرگە بەرگری کر و 1800 کیلۆمەتر سنوور پاراست. کورد سەلماند ئەو فاکتەرێ سەقامگیریێ نە، نەک عێراق. ئیدی گوتنا “کوردستان پارچەکا عێراقێ یە” مانەیا خۆ نەما.
سێ: پەیاما جیهانێ. بۆ 100 سالە کورد دبێژیت ئەم مافێ خۆ دخوازین ب رێیا ئاشتی. رێفراندۆم دەرفەت بوو جیهانێ ببینیت ئەڤ گەل چی دخوازیت ب رێیا سندۆقا دەنگدانێ، نە ب چەک.
1. بۆچی سەرۆک مەسعود بارزانی سور بوو لسەر رێفراندۆمێ؟
سەرۆک بارزانی ئەو کەس بوو کو گوتبوو: “ئەم ب خەون و حەسرەتا سەربەخۆییێ نامرین”. ئەو ژ ئەزموونا 1991ـێ، 2003ـێ، 2014ـێ گەهشتبووە وێ باوەریێ کو بەغدا چ جار فیدرالیەتێ قەبیل ناکەت.
سوربوونا وی ژ چەند خالا بوو:
• دەلیڤەیا دیرۆکی هاتبوو، داعش عێراق لاواز کربوو
• ئەگەر نەکرا، دیرۆک دێ بێژیت دەرفەت هەبوو و مە ژ دەست دا
• وی دخواست مەسەلا کوردی ژ کێشەیا نافخۆیا عێراقێ بکەتە دۆزەکا نێڤدەولەتی
• رێفراندۆم بۆ وی دانانا خالەکا وەرچەرخانێ بوو، نە بۆ دەستکەفتا حزبی
1. بۆچی هندەک حزب ل کوردستانێ ژ ئەنجامێن راپرسیێ دترسیان؟
هەمی حزب دگەل سەربەخۆییێ بوون، لێ د دەم و شێوازێ دا ناکۆک بوون:
یەکێتیا نیشتمانی و گۆران: دگۆتن نابیت پارتی ب تنێ خۆ بکەتە خودانێ رێفراندۆمێ. ترسا وان ژ هەڵوێستێ ئیرانێ و بەغدا هەبوو. هندەک سەرکردێن یەکێتیێ پەیوەندیێن ئابووری و ئەمنی ل گەل ئیرانێ هەبوون و نەدڤیا ئەو تێک بچن.
ترسا شەری: دگۆتن ئەگەر رێفراندۆم بکەین، بەغدا دێ هێرش کەت، کەرکوک دێ ژ دەست چیت. ئەڤ ترسە پشتی 16ـێ ئۆکتۆبەرێ ب راست دەرکەفت، لێ ئەو ترس نە رێگر بوو، بەلکو ئەنجامێ نەئێکگرتنا نافمالا کوردی بوو.
حەزا حزبی: هندەکان دخواست رێفراندۆم ببیتە کارتەکا دانوستاندنێ ل گەل بەغدا بۆ وەرگرتنا پاران، نەک بۆ سەربەخۆییێ.
1. بۆچی حەشدا شەعبی و سوپایێ عێراقێ هێرش کرە سەر هەرێمێ؟
پشتی رێفراندۆمێ، عێراق و ئیران و تورکیا گەهشتنە وێ باوەریێ کو دڤێت سزایەکا سەخت بدەنە هەرێمێ دا ببیتە نموونە.
ل 16ـێ ئۆکتۆبەرا 2017ـێ، ب پلانا قاسم سلێمانی و ب بێدەنگییا هندەک لایەنێن نافخۆ، سوپایێ عێراقێ و حەشدێ ب تانکێن ئەمریکی یێن ئەبرامز هێرش کرە سەر کەرکوکێ. ئارمانج نە تەنێ کەرکوک بوو، ئارمانج شکاندنا ئیرادەیا رێفراندۆمێ بوو و گەراندنا دەڤەرێن ماددێ 140ـێ بۆ ژێر دەستێ بەغدا و دەستکەفتنا پەترۆلا کەرکوکێ بوو.
1. بۆچی ئابلۆقایا ئاسمانی و بەری هاتە دانان؟
بەغدا ب فەرمانا حەیدەر عەبادی بریار دا:
• هەردوو فرۆکەخانێن هەولێر و سلێمانیێ بهێنە داخستن
• سنوورێن بەری بهێنە گرتن و کۆنترۆل بکەڤیتە دەستێ بەغدا
• بانک و کۆمپانیێن بیانی بهێنە نەچارکرن مامەلە ل گەل هەرێمێ نەکەن
ئەڤە ئابلۆقایەکا داگیرکەرانە بوو، بۆ تەنگاڤکرنا ژیانا خەلکی. ئیران و تورکیا ژی پشتەڤانی کرن چونکی ژ سەربەخۆیا کوردستانێ دترسیان نموونە بۆ کوردێن وان چێ ببیت.
1. بۆچی ئەورۆپا و ئەمریکا پشتەڤانیا ئەنجامێ رێفراندۆمێ نەکرن و پارتی و بارزانی ب تنێ مان؟
ئەڤە تلخترین خالە. پێشمەرگەیێن کوردستانێ 1800 شەهید و 10 هزار بریندار دان بۆ ژناڤبرنا داعشێ و جیهان پاراست. لێ دەما رێفراندۆم کر، هەمان جیهانێ گۆت “ئەم دگەل یەکپارچەیا عێراقێ داینە”.
ئەگەر:
• بەرژەوەندی: ئەمریکا نەدڤیا عێراق هەلوەشیت و بچیتە بەر بێرێکا ئیرانێ
• تورکیا و ئیران: ئەندامێن ناتۆ و هەڤبەشێن وزێ نە، فشارا وان یا مەزن بوو
• ترسا سەقامگیریێ: وان دگۆت نها دەمێ گونجای نینە، داعش هێشتا هەیە
• سیاسەتا ریال پۆلیتیک: مافێ گەلان بۆ وان د کاغەزی دا یە، لێ ل سەر عەردی بەرژەوەندی یا گرنگترە
بۆ وان، کورد هەڤپەیمانێ باش بوو بۆ شەری، لێ نە بۆ دەولەتێ. ئەڤە دوو رویی بوو، لێ راستییا سیاسەتا نێڤدەولەتی یە.
1. بۆچی سەرۆک بارزانی گوهدارییا کەسی نەدا و رێفراندۆم کر؟
چونکی سەرکردە کارێ وی گوهداریکرنا هەمی کەسا نیە، کارێ وی بریاردانە ل دەمێ دژوار دا. بارزانی 50 سالە د خەباتێ دایە، ئەو چەند جار ل گەل بەغدا دانوستاندن کر، سۆز هاتنە دان و هاتنە شکاندن. وی گۆت: “ئەگەر ئەم نها نەکەین، کەی دێ کەین؟”
وی باوەری هەبوو ئەگەر گوهدارییا بەغدا و تاران و ئەنقەرە و واشنتۆن بکەین، چ جار رێفراندۆم نابیت. هەر دەولەتەکا جیهانێ ب بێ رازیبوونا داگیرکەرێن خۆ سەربەخۆ بوویە. گەلێ کوردستانێ ژی ئەو رۆژێ ب سەدان هزار کەس ب ئالایێ کوردستانێ ڤە چوونە سەر جادا و گۆتن بەلێ، ئەو پەیاما وی راست دەرئێخست.
1. رۆژەک دێ هێت ئەنجام دێ هێنە قەبیلکرن و سنوور دێ هەلن و کورد دێ بیتە خودان دەولەت؟
بەلێ. دیرۆک بێژیت چ رێفراندۆما سەربەخۆییێ ب هەروە نەچوویە.
• باشوورێ سودانێ 9 سال پشتی رێفراندۆمێ ب دەولەت بوو
• تێمۆرا رۆژهەلات 3 سال پشتی رێفراندۆمێ هاتە ناسین
• کۆسۆڤۆ، مۆنتینیگرۆ، ئەریتریا هەمی ب ڤێ رێکێ چوون
رێفراندۆما کوردستانێ بەڵگەیەکا یاسایی و مێژوویی یە، ناهێتە ژێبرن. سنوورێن سایکس بیکۆ یێن دەستکرد نە، دێ هەلن. ئەو ئەنجامێ 92.73%ـێ وەک تاپۆیەکە ل نەتەوەیێن ئێکگرتی مایە.
سەرۆک بارزانی پشتی رێفراندۆمێ دەست ژ سەرۆکایەتیێ بەردا و گۆت: “ئەز نە بۆ کورسیێ، ئەز بۆ دیرۆکێ ئەڤە کر”. ئەڤە پەیام بوو کو رێفراندۆم بۆ نەوەیان بوو، نە بۆ دەسهەلاتێ.
ئیرۆ کەرکوک ل ژێر دەستێ حەشدێ یە، ئابلۆقە نەما، لێ ئیرادەیا 25ـێ ئیلۆنێ هێشتا زیندی یە. رۆژەک دێ هێت، جیهان دێ نەچار بیت گوهدارییا وی دەنگی بکەت یێ کو 3 ملیۆن مرۆڤی ب ئازادی گۆتیە: بەلێ بۆ سەربەخۆییێ.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی