كەلتوورێ شنگالێ لسەر چ بنەما هاتە دروست كرن
جوان بەرواری 
كەلتوورێ شنگالێ ئێك ژ وان كەلتوورێن بەرناسە، بوویە ئێك ژ جوگرافیێن هەرە بلند و كاراكتەر د دیرۆكێ دا، ئەگەر ئەم بەحس بكەین ، دێ بینن كو شنگال ئێك ژوان قەزایان بوویە، هەردەم كاریە دەڤەرا خۆ ب هەموو جۆرێن “ئەشكەنجەو لێدان و كوشتن و دەربەدەریكرنێ ” راگرت.، و پالپشتی بۆ وێ چەندێ كریە، كو سیستەم و رەسانایەتیا كەلتوورو چاندا خۆ ل پشت خۆ نەهلێن و كار لسەر بكن مینا باب و پاپیران، ئەڤە ژی ڤەدگەرت ئێك ژ بنەمایێت هەرە سەرەكی و گرنگ دبیرودۆزو چارچۆڤێن ئۆلاتیێ دا، هەر ژدەستپێكا هەبوونا شنگالێ هەتا نهۆ خەلكێ وێ دەڤەرێ لبن فەرمانێن گران بوون و بەردەوام تووشی كارەساتێن تراژیدی بوو، ئەڤ یەك ژی مەزنترین شوونوارێن وان بوویەرو فەرمانان دكەتە وێنە بۆ ژێرخانا وێرانكرنا ڤێ دەڤەرێ.
بوویەرو تراژیدیێن ڤێ دەڤەرێ ژ ئالیێ كێڤەبوون ؟ لدوڤ وی نەخشێ جوگرافی ب درێژاهیا دیرۆكێ و سالان ژ ئەنجامێ فەرمانێن بەردەوام ئەوێن بسەرێ جڤاكێ ( ئێزدی ) هاتین، گهۆرینێن مەزن هاتنە ئەنجام دان، خەلكێ وێ دەم بۆ دەمی بەرەف كێمبوونێ چووینە ! چنكو ئێك ژوان ستەم و زۆرداریا ب ڤی جڤاكی هاتیكرن، ئەو بوویە كو تێهنیا رژێما بەعس یا گۆر بگۆر ب تاوانا تەرحیل و تەعریبیێ نەشكەست، بەلكو وێڤەترچوو دەما لسەر ژمێریا گشتی یا سالا 1977ێ رەگەزناما هەموو كوردێن ئێزدی ل “شنگال، شێخان، فەیدیێ وسێمێلێ هتد…” هەموو گوهارتن و رەگەزناما هەموویان كرنە (ئەرەب) بێ گۆمان گهۆرینا رەگەزناما وەلاتیەكی یان سەرجەم مللەتەكێ بێ ئیرادە ، حەزا تاوانەكا ئێكجار دكتاتۆری شۆفێنی بوو دژی برگێت جاردانا مافێ مرۆڤی ژلایێ نەتەوەیێن ئیكگرتی و هەموو یاسایێن دەولەتێ و جیهانا مرۆڤایەتیێ ڤە،لێ خۆش بەختانە سەرهلدانا گەلێ ئێزدی ل ئادارا سالا 1991ێ چەسپاند كو گهۆرینا رەگەزا كوردێن ئێزدی ب ئەرەبكرنا وان كو وانا چ مفایێ خۆ نەبوو جارەكا دی كوردێن ئێزدی ب كوردایەتیا خۆ شادبوونە ڤە، هەردیسان فەرمانەكا دی كو ئەو ژی ناخێ مرۆڤایەتیێ دهەژینە، ئەوبوویە كو دەمێ سولتان مورادێ ئوسمانی ، ل سالا 1632ێ ل دەمێ ڤەگەریانا وی ژ داگیركرنا بەغدا د دەرهەقێ ئێزدیێن شنگالێ دا هاتیە ئەنجام دان، هەتا رادەیەكی ئەحمد سولتان پاشا كو ئێك ژ كەسێن دگەل ئەڤی لەشكەری بوو دبێژت: مەسەرێن دەه هەزار كوردێن ئێزدی یێن شنگالێ برین! رەنگە ژمارێن فەرمانێن چەرخێ نۆزدێ یێن بسەرێ كوردێن ئێزدی هاتین ژهەموو فەرمانێن دی پتر بن و كاریگەریا وان بەرفرەهتربوویە هەردیسان والیێ بەغدایێ دەمێ هاتی كو دگەل وێ چەندێ والیەكێ مووسلێ سێ فەرمانێن مەزن بسەرێ شنگال ئینان ئەو ژی ب هەزاران خەلكێ “سڤیل ، بەلنگاز، ژن ، زارۆك ، پیروكال” قەتل وعام كرن، هەتا وی رادەی كو دبێژن تەرش ، تەوال، رەزو و بیستان ژی ب ئەڤێ هێرشا ئاگری قورتال نەبوون، هاتنە پووچكرن تا مینا چەندین فەرمانێن دی ژی كو هزرا جڤاكێ ئێزدی هاتیە جهگیركرن و ب شێوەیێ “چیرۆك ، هۆزان، ستران و بەرەبابان” بۆ یێ دوڤ خۆدا دهێلن و ژ باب كالان بەردەوام دئێنە ڤەگوهاستن.
هەردیسان مەزنترین كارەساتا هەری رەش و تاری ب هەموو بەلگەێن خۆڤە ئەوا كو هەر سال دئێتە زیندی كرن و جارەكا دی ئەو رۆژە دئێتە دەنگڤەدان د دلێن دایكێن جەگەر سۆتی دا ،كو رۆژا 3/ 8 / 2014 ێ پشتی دەربازبوونا سێ سال و چەند مەهان وێ ئەڤ كارەساتا شنگالێ ئەڤا بسەرێ خەلكێ ژارو بەلنگاز هاتی كو دئێتە هژمارتن ئێك ژ فەرمانێن لیستا هەفتی و چار فەرمانێن دی ئێنە زێدەكرن و دانان دچنە ناڤ ژمێرا مێژوویێن دیرۆك و خەباتا گەلێ ئێزدی دا، هەتا نهۆ ئەڤ بەلگە نەهاتینە قەرەبووكرن، دگەل ڤان هەموو كارەساتان ژی كو سەد سالیا بیستێ ، بیست و ئێكێ كو سالێن پێكڤەژیانێ ، شەهرە واریێ ، پێشكەفتنێن هەری مەزن د مێژوویا مرۆڤان دا،رەنگە ئەو ژی بوونە ئاستەنگ لبەر نووترین ئێرشا قركرنا ئێزدیان بەلێ هەر هەفتی و سێ فەرمان بوونە كومێنت هەری مەزن دبیردانكا ئێزدیان دا ، توو جاری ژی نەهاتن ژبیركرن، ئەڤە ژی ئەو پێلێن گران و دژواربوون ل هەمبەر كەڤنترین ئایینێ دەڤەرێ، پشتی رزگاربوونا شنگالێ چ روودا ؟ پشتی شنگال رزگاربوویی خێزان چۆنە سەر جی و وارێن خوۆ ڤە، بەلێ ژبەر وی شەرێ دناڤبەرا پێشمەرگێ رۆژئاڤا هێزێن پەكەكە وپاشی بوردۆمانا فرۆكێن توركیا بۆ سەر بارەگایێن پەكەكێ، ئەو خێزانێن چووین ژی زڤرینە ڤە و نهۆ حەشدا شەعبی ژی ل وێدەرێ یە و خەلك نكارت ڤەگەرت ڤە ژبەر ترسێ، هاریكاری و پێتڤیێن وان زۆركێمبووینە،چنكو دەڤەرێن وان هێشتا دەڤەرێن سەربازی نە و چ خزمەتكاری لێ دكێمن.
ئەڤجا یاگرنگە حكومەتا هەرێمێ رابت ب دامەزراندنا پلانەكا ستراتیژی ژ هەموو ئالیان ڤە ، كو ئەڤ دەڤەرە بكەڤنە ل ژێرپابەندبوونا سیستەمەكێ رێك وپێك، بۆ گهۆرینا هزرو بێرێن وان ژ مەترسیا ڤێ كارەساتێ، هەم ژ ئالیێ ماددی ڤە هەم ژ ئالێ مەعنەوی ڤە ، چنكو مرۆڤ بنسترا جڤاكی یە، وجڤاك ژی بنسترا دەولەتێ یە.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی