14%ئاكنجيێن هەرێما كوردستانێ گرفت د گورچيلان دا هەیە
رووداو- سلێمانی
رۆزا سەیفەددین، تەمەن 18 ساڵ، بەدەست هەڵاوسانی جەستە و ئازاری درێژخایەنەوە دەیناڵاند. كاتێك سەردانی پزیشكی كرد، هەواڵیان پێدا كە گورچیلەكانی زۆر لەوە سستترن بتوانن كارە ئاساییەكانی خۆیان بكەن. بۆیە پێشنیازیان بۆ كرد گورچیلە بچێنێ، رۆزا یەكسەر پێشنیازەكەی قبووڵ كرد، ئێستا لەگەڵ گورچیلە چێندراوەكەی ئاسوودەیە.
“پزیشكەكان ئومێدیان بۆ گێڕامەوە و هەر ئەوكات گوتیان نەخۆشییەكەت بە واتای كۆتایی ژیان نییە، هەر واش دەرچوو، ئێستا تەندروستیم زۆر باشە”.
لای پزیشكان، چیرۆكی رۆزا شتێكی ناچاوەڕوانكراو نییە، چونكە لە زانستی پزیشكیدا هاتووە، رەنگە تەنیا كاتێك بزانی گورچیلەت سست بووە كە 75%ی تواناكانی لەدەستداوە و تەنیا 25%ی ئەركەكانی جێبەجێ دەكات.
دووەم پێنجشەممەی مانگی ئاداری هەموو ساڵێك وەك رۆژی جیهانیی گورچیلە دیاریكراوە. ئامانجی ئەمساڵی ئەو رۆژەش بریتی بوو لە روونكردنەوەی پەیوەندیی نێوان قەڵەوی و پەككەوتنی گورچیلە.
“تاوەكوو بابەتێك نەبێتە گرفتێكی بەهەند وەرگیراو، رۆژی جیهانیی بۆ دیاری ناكرێ، هەر دیاریكردنی ئەم رۆژە جەخت لەوە دەكاتەوە كە بەرپرسانی بواری تەندروستی لە جیهاندا هەستیان بە مەترسییەكانی نەخۆشكەوتنی گورچیلە لەسەر مرۆڤ كردووە”. ئەوە گوتەی د.عەبدولفەتاح هەورامی، مامۆستای زانكۆی سلێمانی و بەرپرسی هۆبەی توێژینەوە زانستییەكانی بەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی سلێمانییە. وەك د.هەورامی باسی دەكات، یەك لە دەی دانیشتووانی جیهان تووشی نەخۆشیی گورچیلە دەبن.
بەپێی ئامارە جیهانییەكان، ساڵی 2013 نزیكەی یەك ملیۆن كەس بەهۆی نەخۆشییە درێژخایەنەكانی گورچیلەوە مردوون. لە ئەمریكا لە نێوان ساڵانی 1999 – 2004 لانیكەم 16.8%ی كەسانی پێگەیشتووی ئەو وڵاتە تووشی گرفتی درێژخایەنی گورچیلە بوون. لە بەریتانیاش لە ساڵی 2008ـەوە نزیكەی یەك لە دەی دانیشتووانی ئەو وڵاتە تووشی نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە بوون.
ئامارەكانی گورچیلە لە كوردستان
بەپێی ئامارێك كە (رووداو) لە وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان وەریگرتووە، ساڵی رابردوو 698 هەزار و 408 حاڵەتی جۆراوجۆری نەخۆشیی گورچیلە لە كوردستان هەبوون. ئەگەر ژمارەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان بە 5 ملیۆن كەس بخەمڵێنین، ئەوا ژمارەكە دەكاتە 14%ی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان.
بەپێی هەمان ئامار، ساڵی رابردوو لە كوردستان 386 كەس بە نەخۆشییەكانی گورچیلە مردوون كە 376 كەسیان بە پەككەوتنی گورچیلە و 10 كەسەكەی دیكە بەهۆی شێرپەنجەی گورچیلەوە مردوون.
زۆرترین حاڵەتی مردن بە نەخۆشیی گورچیلە لە سنووری پارێزگای دهۆك بووە كە 178 حاڵەت بووە. لە سلێمانی 120 كەس و لە هەولێریش 88 كەس بە نەخۆشیی گورچیلە مردوون. لە ساڵی 2015شدا هەر پارێزگای دهۆك پێشەنگ بووە كە 166 كەس بە نەخۆشیی گورچیلە مردوون. لە سلێمانی 109 كەس و لە هەولێریش 84 كەس بەو نەخۆشییە مردوون.
د.میران محەممەد، بەڕێوەبەری گشتیی تەندروستی سلێمانی بە (رووداو)ی گوت، ساڵی رابردوو لە سنووری پارێزگای سلێمانی 29 هەزار كەس شووشتنی گورچیلەیان بۆ كراوە كە پرۆسەیەكە تایبەت بەو كەسانەی تووشی پەككەوتنی گورچیلە هاتوون، ئێستاش 28 نەخۆش ئامادەكراون بۆ چاندنی گورچیلە، پێشتریش 338 كەس چاندنی گورچیلەیان بۆ كراوە.
پاراستن پێش نەخۆشكەوتن
دكتۆر شێركۆ حەمەئەمین، ئەندامی پەرلەمانی كوردستان، گوێی بۆ چەند خوێندكارێكی پزیشكیی رادێرابوو كە بۆیان رووندەكردەوە فرمانی گورچیلە چییە و چۆن دەبێ بیپارێزین. ئەو دڵخۆش بوو بەو كەمپەینەی خوێندكارەكان لەنێو باخچە و مۆڵەكانی سلێمانی دەستیان پێكردبوو بۆ هۆشیاركردنەوەی هاووڵاتییان.
“سیستمی تەندروستیی ئێمە ئەوەندەی بیر لە چارەسەركردنی نەخۆش دەكاتەوە، ئەوەندە بیری لەلای پاراستنی كەسانی لەشساخ نییە بۆ ئەوەی نەخۆش نەكەون” ئەوە لێدوانی دكتۆر شێركۆیە بۆ (رووداو).
د.دانا ئەحمەد شەریف، پرۆفیسۆری یاریدەدەر لە نەخۆشییەكانی گورچیلە، سەبارەت بە خۆپارێزی لە نەخۆشییەكانی گورچیلە دەڵێ “دەبێ رۆژانە ئاوی پێویست بخۆنەوە و خۆتان وشك نەكەنەوە بە تایبەت لە هاویندا كە بەهۆی ئارەقەكردنەوە بڕێكی زۆری ئاو لەدەستدەچێ، بەجۆرێك وەها بكە رەنگی میزت روون بمێنێتەوە و زۆر زەرد نەبێ، هەروەها دەبێ خوێ لە ژەمەكانماندا كەم بكەینەوە، چونكە خوێ بارگرانییەكی زۆر لەسەر گورچیلەكان دروست دەكات”.
هەرچی دكتۆر هەورامییە كە دكتۆراكەی لە بواری خۆپارێزیی تەندروستی و پزیشكیی كۆمەڵە، دەڵێ پاراستنی گورچیلە پێویستی بە گۆڕینی شێوازی ژیانە بەگشتی “دەبێ بڕیار بدەین شێوازێكی تەندروستانەی خۆراكمان هەبێ، چالاكیی جەستەییمان زۆربێ، جگەرە نەكێشین، ئاو زۆر بخۆینەوە و زۆر بە وریایی مامەڵە لەگەڵ هەموو دەرمانێكی پزیشكی بكەین و لە رێنمایی پزیشك لانەدەین”.
بە گوتەی د.هەورامی، بەرزیی گوشاری خوێن و شەكرە دوو هۆكاری هەرەبڵاوی سستبوونی گورچیلەن، بۆیە گرنگە كەسانی پێگەیشتوو پێوانەی گوشار و شەكری خوێنیان بكەن، ئەگەر بەرزبوون، كۆنترۆڵیان بكەن.
قەڵەوی و نەخۆشكەوتنی گورچیلە
ئەوە ناونیشانی رۆژی جیهانیی گورچیلەیە بۆ ساڵی 2017 لەسەر ئاستی جیهان. لە راگەیێندراوی رێكخراوی تەندروستیی جیهانی تایبەت بەو رۆژەدا هاتووە “قەڵەوی بە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی تووشبوون بە نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە. مەبەست لە راستەوخۆ ئەوەیە كە جەستەی قەڵەو پێویستی بە كاركردنێكی زۆرتری گورچیلەیە بۆ پاڵفتەكردنی خوێن و ئەوەش بە تێپەڕبوونی كات گورچیلەكان كەنەفت و سست دەكات. هەرچی كاریگەرییە ناڕاستەوخۆكەشە، ئەوە لەو رێگەوەیە كە قەڵەوی هۆكارێكی سەرەكییە بۆ تووشبوون بە بەرزیی گوشاری خوێن و شەكرە، ئەو دووانەش لە هۆكارە سەرەكییەكانی تووشبوونی گورچیلەن بە سستبوون و نەخۆشیی درێژخایەن.
كێ زۆرتر تووش دەبێ؟
1- ئەگەر لەنێو خێزان و خزمی نزیكدا تووشبووی ئەو نەخۆشییە هەبوون
2- كاتێك تەمەن لە 60 ساڵ تێپەڕ دەبێ
3- رەقبوونی خوێنبەرەكان
4- گیرانی راڕەوەكانی میز
5- هەوكردنی درێژخایەنی گورچیلە.
6- شەكرە، هۆكاری یەكەمی تووشبوونە بە نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە.
8- بەرزیی گوشاری خوێن
9 – نەخۆشیی گورگەسوورە
10 – بەركەوتن لەگەڵ هەندێك ژەهر
11- هەندێك دەرمانی پزیشكی
نیشانەكانی نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە
– كەمخوێنی
– میز لە خوێندا
– میزی رەنگ تۆخ
– گێژبوونی نائاسایی
– كەمبوونەوەی میز
– هەڵاوسانی جەستە، بە تایبەت پەلەكان
– هەستكردن بە ماندوویی بەردەوام
– بەرزبوونەوەی گوشاری خوێن
– خورانی بەردەوامی پێست
– تێكچوونی خەو
– نەمانی ئارەزووی خواردن
– رەپنەبوونی چووك
– هەناسەتوندی
– دابەزینی نائاسایی كێش
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی