ئەڤ ساله ل كوردستانێ پشكنینا ئەیدزێ بۆ 400 هەزار كەسان هاتيه كرن
رووداو – سلێمانی
ژمارەی ئەو كەسانەی پشكنینی دەستنیشانكردنی ئەیدز ئەنجام دەدەن لە كوردستان روو لە زیادبوونە، فەرمانگە و رێكخراویش هەن بێ بەرامبەر زانیاری دەدەنە تووشبووان و كەسانی تەندروست، لەبارەی نەخۆشیی ئەیدز و ئەو نەخۆشییانەی لە رێگەی سێكسەوە دەگوازرێنەوە.
ئەیدز بەهۆی ڤایرۆسی HIV بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە و دەبێتە هۆی لاوازبوونی سیستمی بەرگریی جەستە. بەپێچەوانەی ڤایرۆسەكانی دیكەوە، جەستە توانای كردنە دەرەوەی ئەم ڤایرۆسەی نییە، بۆیە كەسەكە بۆ هەتا هەتایە وەكو تووشبوو دەمێنێتەوە.
لە ساڵی 1988 وە رێكخراوی تەندروستیی جیهانی رۆژی یەكی دیسەمبەری وەك رۆژی جیهانیی ئەیدز دیاری كردووە كە تێیدا هەڵمەتی بەرفراوانی جیهانی دەكرێت بۆ هۆشیاركردنەوەی خەڵكی سەبارەت بە نەخۆشییەكە.
نیشانەكانی ئەم نەخۆشییە 2-4 هەفتە دوای بەركەوتنی ڤایرۆسەكە دەردەكەون و هاوشێوەی نیشانەكانی ئەنفلۆنزایەكی ئاسایین، پاشان نەخۆشییەكە بۆ ماوەی نزیكەی 10 ساڵ بێدەنگ دەبێت و هیچ نیشانەیەكی نابێت، لە قۆناغی سێیەمدا نیشانە درێژخایەنەكان دەردەكەون وەكو دابەزینی كێش و كەڕووكردنی دەم و سورێنچك و هەوكردنی توندی سییەكان و تووشبوونی بەشە جیاوازەكانی لەش بە هەوكردن بەو بەكتریایانەی ئاسایی لە جەستەدا دەژین و كەسانی تەندروست نەخۆش ناخەن. هەروەها تووشبوون بە چەندین جۆری شێرپەنجە. تووشبووانی ئەیدز زۆربەی كات تا و بێهێزی و هەڵاوسانی لیمفەگرێكانیان هەیە.
بەپێی ئامارە جیهانییەكان لەوەتای لە ساڵی 1981 وە یەكەم حاڵەتی ئەیدز لەنێو هاوڕەگەزخوازانی ئەمریكا دەستنیشانكراوە، لەسەر ئاستی جیهان 70 ملیۆن كەس تووشی ئەیدز بوون كە نیوەیان مردوون. دەوروبەری نیوەی تووشبووان دەرمانی كۆنترۆڵكردنی نەخۆشییەكەیان بەدەست دەگات. نزیكەی 70%ی تووشبووان لە كیشوەری ئەفریقادان.
لەبارەی دوا ئاماری ئەیدز لە كوردستان، د.خاڵس قادر، گوتەبێژ و بەڕێوەبەری دیوانی وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان گوتی “ئێستا لە كوردستان 26 حاڵەتی ئەیدز هەن كە 18یان لە رەگەزی نێر و هەشتیان لە رەگەزی مێن، 14 كەسیان لە هەولێر، حەوت لە سلێمانی و پێنجیشیان لە دهۆكن”.
ساڵی 1986 یەكەم حاڵەتی ئەیدز لە عێراق و كوردستان تۆمار كراوە، تاوەكو ئێستا پێنج هاووڵاتیی هەرێمی كوردستان بە ئەیدز مردوون.
لەبارەی ئامارەكەوە، د.میران محەممەد، بەڕێوەبەری گشتیی تەندروستی سلێمانی، بە (رووداو)ی گوت “ژمارەی تووشبووان لای ئێمە هێندە كەمە بەراورد ناكرێ نەك بە وڵاتانی دوورەدەست و بیانی، تەنانەت بە دراوسێكانیشمان، بەڵام ئێمە خەمسارد نین و چەندین رێوشوێنمان لە دژی ئەیدز لە كوردستان گرتووەتە بەر”.
لە راگەیێندراوێكی وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا لە رۆژی جیهانیی ئەیدز، وا بڵاوكراوەتەوە كە “ئەمساڵ 2017 لە كوردستان هیچ حاڵەتێكی ئەیدز تۆمار نەكراوە”.
بەڵام رێكخراوی تەندروستیی جیهانی دەڵێ ئەو ئامارانەی هەن، رووماڵی هەموو تووشبووان ناكەن، چونكە بەشێكی بەرچاویان هەڵگری ڤایرۆسەكەن و لەبەرئەوەی هیچ نیشانەیەكیان نییە، پشكنین ناكەن و دەستنیشان ناكرێن.
پشكنین بۆ كێ دەكرێت؟
پشكنینی ئەیدز لە رێگای پشكنینێكی سادەی خوێنەوە دەكرێت، هەموو كەسێك بۆی هەیە داوا بكات ئەو پشكنینەی بۆ بكرێت و لە زۆربەی تاقیگە حكومی و تایبەتییەكاندا دەتوانرێت بكرێ.
بەپێی ئامارە فەرمییەكانی وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان، لە 11 مانگی رابردوودا 396 هەزار و 770 پشكنینی دەستنیشانكردنی ئەیدز لە كوردستان كراوە (لە هەولێر 226 هەزار و 276 پشكنین، لە سلێمانی 65 هەزار و 552 پشكنین و لە دهۆك 102 هەزار و 951 پشكنین),
د.فەرهاد مەجید، سەرۆكی بەشی ئەیدز و هەوكردنی جگەر لە بەڕێوەبەرایەتی خۆپاراستنی تەندروستی سلێمانی بە (رووداو) گوت “هەركەسێك خوازیار بێت، دەتوانێ بەبێ هیچ لەمپەرێك سەردانی ئێمە بكات لە بەڕێوەبەرایەتی خۆپاراستنی تەندروستی، بۆ ئەوەی پشكنین بكات و دڵنیاببێتەوە لەوەی هەڵگری ڤایرۆسی ئەیدزە یان نا”.
ئەوانەی ئێستا بەشێوەیەكی رۆتینی پشكنینیان بۆ دەكرێ، بریتین لەوانەی لە دەرەوەی كوردستانەوە هاتوون، كرێكارانی بیانی، ئەوانەی هاوسەرگیری دەكەن، خوێنبەخشەكان، ئەوانەی نەشتەرگەرییان بۆ دەكرێ، ئەوانەی لە هوتێل و شوێنە گەشتیارییەكان و سەنتەرەكانی مەساج كاردەكەن.
40 خۆبەخش گەنجان هۆشیار دەكەنەوە
لە سلێمانی 40 كەسی شارەزا بەشێوەی خۆبەخش لە چوارچێوەی رێكخراوێكی ناحكومی بەناوی (خاوێن) كۆبوونەتەوە و بێ بەرامبەر هۆشیاری دەدەنە خەڵكی بەگشتی و گەنجان بە تایبەتی لە بارەی ئەو نەخۆشییانەی لە رێگەی سێكسەوە دەگوازرێنەوە.
نەسرەدین رەشید، كارمەندی تەندروستی، یەكێكە لەو خۆبەخشانە و پاش تەواوكردنی خولێكی راهێنان، ئێستا رۆڵی راهێنەر دەبینێ، ئەو گوتی دەرگایان واڵایە بۆ هەموو كەس و گرووپێك كە بیانەوێ زانیاری لەبارەی (ئەیدز و نەخۆشییە گوازراوەكان لە رێگەی سێكس) وەربگرن.
وەك ئەو راهێنەرە باسی دەكات، كچ و كوڕ بەشداریی خولەكانیان دەكەن و خانمان دڵگەرمترن بۆ وەرگرتنی زانیاری لەبارەی ئەو نەخۆشییانە، چۆنێتی مامەڵە لەگەڵ تووشبووان و رێگری لە بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەكان.
تووشبووی ئەیدز چی بۆ دەكرێت؟
دوای ئەوەی كەسێك پشكنینی خوێنەكەی دەریدەخات ئەیدزی هەیە، ئەگەر بیانی بوو دەنێردرێتەوە وڵاتی خۆی، ئەگەر خەڵكی كوردستانیش بوو ئەوا لە نێوەندێكی تایبەت ناوی تۆمار دەكرێت و چارەسەر و بەدواداچوون بۆ نەخۆشییەكەی دەكرێت.
د.فەرهاد دەڵێت “دوای ئەوەی پشكنینی دڵنیاكەرەوە دەریخست هەڵگری ڤایرۆسی تووشكەری ئەیدزە، لیژنەیەكی فرەپسپۆڕیی پزیشكی چارەسەری بۆ دیاری دەكەن، پشكنین بۆ كەسانی نزیكی دەكرێت، رێنمایی دەدرێتێ سەبارەت بە نەخۆشییەكە و رێگاكانی گواستنەوە”.
بە چ رێگایەك دەگوازرێتەوە؟
– سێكس: بە تایبەتی سێكسی كۆم.
– وەرگرتنی خوێنی كەسێكی تووشبوو بە ئایدز.
– بەكارهێنانی دەرزی و سرنج كە بەر خوێنی كەسێكی تووشبوو كەوتبێت.
– گواستنەوە لە دایكەوە بۆ منداڵەكەی لەكاتی سكپڕی، منداڵبوون یان شیرداندا.
پشكنینی بەزۆر بۆ كێ دەكرێ؟
– ئەوانەی گەشتی دەرەوە دەكەن، یان لە دەرەوەی وڵاتەوە دێنەوە.
– ئەوانەی داوای كارتی زانیاریی تەندروستی دەكەن
– ئەو بیانییانەی داوای مانەوە لە كوردستان دەكەن
– ئەوانەی نەشتەرگەرییان بۆ دەكرێت
– خوێنبەخشەكان
– ئەوانەی دەیانەوێت ددانیان چارەسەر بكەن (ئەمەیان نوێترین رێنماییە)
– ئەوانەی هاوسەرگیری دەكەن
8- كرێكارانی بیانی
9- كارمەندانی هوتێل و شوێنە گەشتیارییەكان و سەنتەرەكانی مەساج.
تُتاح هذه الصورة أيضا في: کوردی